Изге Язма: III Патшалар
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T10:19:43.082846+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. III Патшалар
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

III Патшалар

Патшалар (өченче китап)

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22

1

Сөләйманның патша итеп билгеләнүе

1^1Гомеренең ахырына таба Давыт патша кат-кат киенсә дә, аның тәненә җылы кермәде. 2Шуннан хезмәтчеләре аңа:

– Әфәндебез патша янында булып, аны кайгыртсын, аның кочагында ятсын өчен, патшага берәр яшь, гыйффәтле кыз табып бирсеннәр, шул чагында әфәндебез патша тәненә җылы керер, – дип,+
3бөтен Исраил төбәкләреннән чибәр кыз эзләргә тотындылар һәм, шунемлы Әбишәгкә тап булып, аны патша хозурына алып килделәр+. 4Әлеге кыз төскә-биткә искиткеч матур иде; патшаны ул карады-бакты, аңа хезмәт күрсәтте, ләкин патша аның белән ятагын бүлешмәде.

5Хаггитнең Адония исемле углы масаеп китеп:

– Мин патша булачакмын, – дип әйтә башлады һәм тора-бара үзенә арба, атлы җайдаклар һәм, арба алдыннан чабар өчен, илле чапкын булдырды+. 6Атасы исә беркайчан да: «Ни өчен син болай эшлисең?» – дип, аны шелтәләмәде. Әлеге егет, Давыт патшаның Абшалум исемле углыннан соң дөньяга килгән булып, йөзгә-биткә бик күркәм иде+. 7Адония киңәшләшер өчен Сәрүя углы Йоав белән рухани Абъятарга мөрәҗәгать итте, һәм тегеләр аңа ярдәм итәргә булдылар+. 8Әмма рухани Садыйк, Еһояда углы Бенаяһ, Натан пәйгамбәр, Шимгый, Регый, шулай ук Давытның шәхси сакчылары да Адония ягына чыкмады+.

9Беркөн Адония, Рогел инеше буендагы Елан ташы янында берничә баш сарык белән үгезләрне һәм симертелгән бозауларны корбан чалып, үзенең ир туганнарын, ягъни патша угылларын, шулай ук патшага хезмәт итүче барлык яһүдиләрне кунакка дәште+. 10Ләкин Натан пәйгамбәр белән Бенаяһны, атасының шәхси сакчыларын һәм ир туганы Сөләйманны чакырмады+.

11Сөләйманның әнкәсе Батшебага Натан:

– Ишеттеңме, Хаггит углы Адония патша булган, әфәндебез Давыт исә бу хакта әле үзе белми дә, – диде. – 12Үзеңнең һәм углыңның гомерен саклап калыйм дисәң, сиңа киңәш бирер идем. 13Давыт патша хозурына кер дә: «Әфәндем патша, син миңа, үзеңнең хезмәтчеңә, миннән соң синең углың Сөләйман патшалык итәр, минем тәхеткә ул утырыр, дип ант итеп әйткән идең. Шулай булгач, ни өчен соң патшалык Адония кулына күчте?» – дип әйт+. 14Син патша белән сөйләшкән арада мин дә, синең артыңнан патша хозурына кереп, сүзләреңне раслармын.

15Батшеба шуннан соң патша хозурына, аның бүлмәсенә юнәлде; анда шактый олыгайган патшага шунемлы Әбишәг хезмәт күрсәтә иде. 16Батшеба, башын түбән иеп, патша каршына килеп тезләнде.

– Нинди йомыш белән килдең? – дип сорады аңардан патша.

17– Әфәндем, – диде Батшеба, – син миңа, үзеңнең хезмәтчеңә, миннән соң синең углың Сөләйман патшалык итәр, минем тәхетемә ул утырыр, дип Раббы Аллаң исеме белән ант итеп әйткән идең. 18Ләкин патшалыкка әнә Адония килгән, ә син, патша әфәндем, бу хакта хәбәрдар түгелсең. 19Адония, байтак кына үгез, симертелгән бозау һәм сарыкларны корбан чалып, патшаның бөтен угылларын, Абъятар рухани белән гаскәр башлыгы Йоавны чакырган, синең хезмәтчең Сөләйманны исә дәшмәгән. 20И әфәндем, син – патша, һәм үзеңнән соң тәхеткә кем утырырга тиешлеген игълан итәрсең дип, бөтен Исраил халкының күзе сиңа төбәлгән. 21Югыйсә әфәндем патша үзенең ата-бабалары янында мәңгелек йокыга талганнан соң, мин һәм минем углым Сөләйман җинаятьче саналырбыз.

22Батшеба шул рәвешле патша белән сөйләшкән арада, Натан пәйгамбәр килеп җитте. 23Хезмәтчеләре патшага:

– Натан пәйгамбәр рәхим итте! – диде, һәм Натан пәйгамбәр, патша хозурына кереп, аның алдында җиргә кадәр башын иде дә:

24– Патша әфәндем, син: «Миннән соң Адония патшалык итәр, минем тәхеткә ул утырыр», – дип әйтмәгән идеңме?! – дип сорады. – 25Чөнки бүген ул, байтак кына үгез, симертелгән бозау вә сарык чалып, патша угылларының һәммәсен, шулай ук гаскәр башлыклары белән Абъятар руханины үзенә чакырды. Хәзер алар барчасы: «Яшәсен Адония патша!» – дип, аның белән ашап-эчеп, сыйланып утыралар+. 26Ә мине, синең хезмәтчеңне, Садыйк руханины, шулай ук Еһояда углы Бенаяһ белән хезмәтчең Сөләйманны дәшмәде. 27Әфәндем патша кушуы буенча эшләнмәдеме бу эш? Әфәндем патшадан соң тәхеткә кем утырасын үзеңнең хезмәтчеләреңә белдермәссеңме икән?

28Давыт патша аңа җавап итеп:

– Минем яныма Батшебаны чакырыгыз, – диде.

Батшеба, кереп, патша каршына килеп басты.

29Шунда патша ант итеп болай диде:

– Минем җанымны барча бәла-казалардан коткаручы Раббы Үзе шаһиттыр:+
30мин сиңа, Исраилнең Раббы Алласы белән ант итеп, миннән соң синең углың Сөләйман патшалык итәр, минем урынга тәхеткә ул утырыр, дип ант иткән идем. Һәм бүген мин биргән вәгъдәмне тормышка ашырачакмын.

31Батшеба, тезенә төшеп, патша алдында җиргә кадәр башын иде һәм:

– Әфәндем Давыт патша мәңге яшәсен! – диде+.

32– Минем янга Садыйк руханины, Натан пәйгамбәрне вә Еһояда углы Бенаяһны чакырыгыз, – диде Давыт патша.

Чакырылганнар патша хозурына кереп баскач, 33Давыт аларга болай диде:

– Минем хезмәтчеләрне алыгыз да углым Сөләйманны, качырыма атландырып, Гихон инешенә алып барыгыз+. 34Садыйк рухани белән Натан пәйгамбәр аны шунда, башына зәйтүн мае сөртеп, Исраил патшасы итеп билгеләсеннәр һәм мөгез быргылар кычкыртып: «Яшәсен Сөләйман патша!» – дип сөрән салсыннар+. 35Аннары аның белән бергә бире әйләнеп кайткач, углым Сөләйман минем тәхеткә утырыр һәм минем урынга патшалык итәр; мин аны, шулай итеп, Исраил вә Яһүдә хакиме итеп билгелим.

36Еһояда углы Бенаяһ шунда патшага җавап итеп:

– Амин! Патша әфәндемнең Раббы Алласы шулай ихтыяр кылсын иде. 37Раббы, патша әфәндемнең юлдашы булган кебек, Сөләйманның да гел янында булсын, аның тәхетен әфәндем Давыт патша тәхетеннән бөегрәк итсен! – диде.

38Садыйк рухани белән Натан пәйгамбәр, Еһояда углы Бенаяһ, керетиләр һәм пелетиләр[*] Давыт патшаның качырына Сөләйманны утырттылар да Гихонга таба юл алдылар+. 39Садыйк рухани, зәйтүн мае салынган мөгезне Изге чатыр эченнән алып чыгып, Сөләйманның башына май сөртте. Аннары быргы кычкырттылар, һәм бар халык: «Яшәсен Сөләйман патша!» – дип сөрән салды. 40Шуннан барысы да, Сөләйманга ияреп, юл буе курай уйнап барды; халыкның бәхете чиксез иде; шатлыклы авазлардан әйтерсең җир чүгеп-чүгеп куя иде.

41Бу вакытны Адония һәм аның чакырулы кунаклары мәҗлесне тәмамлап килә иде инде. Шулчак алар быргы тавышлары ишеттеләр, һәм Йоав:

– Шәһәрдә нинди шау-шу икән? – дип сорап куйды.

42Ул әле әйтеп бетерергә дә өлгермәде, аның янына рухани Абъятарның Йонатан атлы углы килеп җитте.

– Бире кил, син абруйлы бәндәсең, китергән хәбәрең яхшыдыр, – диде аңа Адония+.

43Адониягә җавап кайтарып Йонатан:

– Әфәндебез Давыт патша Сөләйманны патша итеп куйды, – диде, – 44Сөләйман белән бергә Давыт патша Садыйк руханины, Натан пәйгамбәрне, Еһояда углы Бенаяһны, керетиләр вә пелетиләрне Гихонга җибәрде: алар Сөләйманны патша качырына атландырып алып киттеләр,+
45һәм Садыйк рухани белән Натан пәйгамбәр, аңа шунда май сөртеп, аны патша итеп билгеләделәр; аннары шатланышып калага юнәлделәр, һәм бар шәһәр хәрәкәткә килде. Сезгә килеп ирешкән авазлар әнә шулдыр. 46Сөләйман патша тәхеткә утырды инде+. 47Патша хезмәтчеләре, әфәндебез Давыт патша янына килеп: «Синең Аллаң Сөләйманның исемен тагын да зуррак данга күмсен, аның тәхетен синең тәхетеңә караганда да югарырак күтәрсен», – дип, аны котладылар инде. Патша, ятагында килеш сәҗдә кылып:+
48«Үз тәхетемә углымны утырткан һәм дә шуны үз күзләрем белән күрергә насыйп иткән Исраилнең Раббы Алласына мактаулар яусын!» – диде.

49Адониянең кунаклары шунда, калтырап төшеп, урыннарыннан кузгалды, һәм һәркайсы үз юлы белән китеп барды. 50Адония исә, Сөләйманнан куркып, мәзбәхнең мөгезләренә барып ябышты+. 51Шуннан Сөләйманга болай дип килеп әйттеләр:

– Сөләйман патшадан коты алынып, мәзбәхнең мөгезләренә барып ябышкан Адония: «Сөләйман патша үзенең хезмәтчесен кылычтан уздырмаска ант итсен бүген», – дип әйтә икән.

52Бу сүзләргә җавап итеп Сөләйман:

– Әгәр ул намуслы кеше булып кала алса, аның башыннан бер чәч бөртеге дә төшмәс; әгәр дә йөрәгендә явыз ният йөртә икән, аның җаны кыелыр, – диде+
53һәм, кешеләрен җибәреп, алар Адонияне мәзбәх яныннан алып кайттылар. Адония, Сөләйман каршына килеп, патшага башын иде.

– Бар, өеңә кайт, – диде аңа Сөләйман.

2

Давытның Сөләйманга вазифа йөкләве. Давытның үлеме

2^1Соңгы сәгате якынлашкач, Давыт үзенең углы Сөләйманга үгет-нәсыйхәтләр биреп болай диде:

2– Миңа мәңгелек юлга кузгалыр вакыт җитте, син исә нык һәм батыр бул+. 3Раббы Аллаң әйткәннәрне җиренә җиткереп башкар: Аның юлыннан йөр, Муса канунында язылганча, Аның кагыйдәләрен вә кушканнарын, канун вә билгеләмәләрен төгәл үтә; шул чагында барган һәр җиреңдә эшләгән эшләрең уң булыр+. 4Шуларны башкарсаң, Раббы миңа биргән вәгъдәсен тормышка ашырыр. Ул миңа: «Әгәр синең угылларың, туры юлга күнеп, бөтен күңелләре белән ихлас йөрәктән Миңа итагать итсәләр, Миңа гына гыйбадәт кылсалар, Исраил тәхетендә һәрчак синең гаилә ирләре утырыр», – дип әйткән иде+.

5Аннары тагын Давыт болай диде:

– Сәрүя углы Йоавның миңа каршы ни-нәрсәләр кылганы сиңа мәгълүмдер: сугышта коелган кан өчен үчләшеп, Исраил гаскәренең ике яубашы – Нер углы Абнер белән Етер углы Амасаның тыныч көннәрдә җанын кыеп, үзенең бил каешын вә аяк киемен алар канына буяганны беләсең+. 6Син акыл белән эш ит – аның чал башы үлеләр дөньясына тыныч кына китмәсен! 7Гилыгадлы Барзиллайның угылларын мәрхәмәтеңнән ташлама, алар синең өстәлеңнән туклансыннар, чөнки, туганың Абшалумнан качкан чагымда, алар минем янда булдылар+. 8Бахуримда яшәүче Беньямин ыругыннан Гера углы Шимгый бар тагын: мин Маханаим тарафына качып барганда, ул, яман телләнеп, миңа авыр сүзләр әйтте; ул миңа Үрдүн буенда килеп очрады, һәм мин шунда аңа: «Мин сине кылычтан уздырмам», – дип, Раббы белән ант иттем+. 9Син исә аны җәзасыз калдырма, акылың җитәрлек, аның белән ни-нәрсә эшләргә икәнен үзең беләсең. Аның чал башын, канга батырып, үлеләр дөньясына озат.

10Шуннан Давыт дөнья куйды, һәм ул Давыт шәһәрендә дәфен кылынды[*]+. 11Давыт бөтен Исраил җирендә кырык ел дәвамында патшалык итте: шуның җиде елын ул – Хебрунда, утыз өч елын Иерусалимдә уздырды+. 12Сөләйман шулай атасы Давытның тәхетенә утырды, һәм аның патшалыгы ныгыганнан-ныгый башлады+.

13Беркөн Сөләйманның әнкәсе Батшеба янына Хаггит углы Адония килде.

– Яхшы ният белән йөрисеңме? – дип сорады аңардан Батшеба.

– Яхшы ният белән, – диде Адония, – 14әйтер сүзем бар сиңа.

– Сөйлә, – диде Батшеба.

15– Сиңа мәгълүм булганча, моңарчы патшалык минем кулда булып, бөтен Исраил халкының күзе миңа төбәлгән иде; әмма, хәлләр үзгәреп, патшалык минем туганыма күчте, чөнки Раббының ихтыяры шундый иде+. 16Минем сиңа бер үтенечем бар, гозеремне аяк астына салмасаң иде, – диде Адония.

– Гозереңне әйт, – диде аңа Батшеба.

17– Сөләйман патша синең сүзеңне екмас, зинһарлап сорыйм, сөйләш әле аның белән, шунемлы Әбишәгне миңа хатынлыкка бирсен, – диде ул+.

18– Ярар, синең хакта мин патша белән сөйләшермен, – диде Батшеба һәм, 19Адониянең сүзен җиткерергә дип, Сөләйман патша хозурына керде.

Әнкәсен каршы алып, патша аягүрә торып басты, аңа баш иде һәм тәхетенә утырды. Патшаның әнкәсенә дә тәхет китерделәр, һәм ул, патшаның уң ягыннан урын алып, 20сүзен башлады:

– Минем сиңа бер кечкенә йомышым бар, сүземне екмасаң иде.

– Йомышыңны әйт, анам, сүзеңне екмам, – диде аңа патша.

21– Туганың Адониягә шунемлы Әбишәгне хатынлыкка алырга рөхсәт итсәң иде, – диде Батшеба.

22Әнкәсенә җавап итеп Сөләйман патша:

– Ни өчен әле син Адония өчен шунемлы Әбишәгне сорыйсың? Адония минем олы туганым булгач, бәлки, патшалыкны да аңа бир, дип үтенерсең?! Рухани Абъятар белән Сәрүя углы Йоавны да онытма алайса, – диде һәм,+
23Раббы белән ант итеп:

– Әлеге сүзләре өчен Адонияне җәзага тартмасам, Аллаһының миңа иң каты каһәре төшсен. 24Раббы мине, атам Давыт урынына патша итеп куеп, тәхетемдә ныгытты, әйткән вәгъдәсенә туры калып, патшалыкны минем гаиләгә тапшырды. Раббы Үзе шаһиттыр: бүген Адониянең гомере киселер! – диде+.

25Шуннан Сөләйман патша Еһояда углы Бенаяһка әмер бирде, һәм ул Адониянең җанын кыйды+.

26Рухани Абъятарга исә патша:

– Анатотка, үз җиреңә әйләнеп кайт; җаныңны кыясы иде дә, әмма хәзергә сиңа кул күтәрмим, чөнки атам Давыт алдыннан Хуҗа-Раббының сандыгын күтәреп барган, атам белән бергә барлык кыенлыкларны кичергән кеше син, – дип,+
27Абъятарны Раббыга рухани хезмәте күрсәтүдән читләштерде; шул рәвешчә Раббының Шилоһта Эли йорты хакында әйткән сүзләре тормышка ашты+.

28Шушы хәбәр Йоавка килеп ирешкәч, ул Раббы чатырына кереп яшеренде дә мәзбәхнең мөгезләренә барып ябышты, чөнки Йоав, Абшалумга иярмәсә дә, Адония яклы булды+. 29Йоавның, Раббы чатырына кереп качып, мәзбәх мөгезенә ябышуын белгәч, Сөләйман патша:

– Бар, үтер аны, – дип, Еһояда углы Бенаяһны җибәрде.

30Бенаяһ, Раббы чатырына кереп, Йоавка:

– Патша сиңа моннан чыгарга боера, – диде.

Теге исә:

– Юк, мин монда үләчәкмен, – дип җавап кайтарды.

– Йоав менә шулай дип әйтә, – дип, Бенаяһ аның сүзләрен патшага җиткерде.

31– Үзе әйткәнчә эшлә! – дип боерды Бенаяһка патша. – Нахакка кан койган Йоавны үтереп, гәүдәсен җиргә тапшыр. Шулай итеп, минем һәм атам йорты өстеннән гаепне төшер+. 32Коелган кан өчен Раббы аны җәзага тартсын, чөнки ул, атам Давытка хәбәр итмичә, үзеннән күпкә тәкъва һәм яхшы ике ир егетне – Исраилнең яубашы Нер углы Абнер белән Яһүдәнең яубашы Етер углы Амасаны кылычтан уздырды+. 33Моның гөнаһысы Йоавка һәм дә мәңге җуелмастай булып аның нәселенә төшсен! Давытның үзенә исә, аның нәселенә вә гаиләсенә, шулай ук аның тәхетенә Раббы мәңгегә иминлек бирсен!

34Шуннан Еһояда углы Бенаяһ барды да Йоавның җанын кыйды. Йоавны үз йорты янында, чүлдә җирләделәр. 35Патша аның урынына гаскәр башлыгы итеп Еһояда углы Бенаяһны билгеләде; рухани Садыйкны исә Абъятар урынына куйды+.

36Шуннан патша, Шимгыйны чакыртып:

– Үзеңә Иерусалимдә йорт салып, шунда яшә, тик шәһәрдән кая да китәсе булма+. 37Белеп тор: шәһәрдән чыгып Кыдрун ташкынын кичә калсаң, шундук әҗәлеңне табарсың һәм моңа бары үзең генә гаепле булырсың, – диде+.

38– Яхшы, патша әфәндем ничек боерса, хезмәтчең шулай эшләр, – дип җаваплады патшага Шимгый.

Шул рәвешле Шимгый Иерусалимдә яшәп калды. Шактый озак, 39өч ел узганнан соң, Шимгыйның ике колы, качып китеп, Гәт патшасы, Мәгакәһ углы Әкиш янына килде. «Колларың – Гәттә» дигән хәбәр килеп ирешкәч,+
40Шимгый ишәгенә атланды да, колларын эзләп, Әкиш янына Гәткә чыгып китте. Шунда барып, колларын Гәттән алып та кайтты. 41Шимгыйның Иерусалимнән чыгып китеп Гәткә баруын, аннан әйләнеп кайтуын Сөләйманга җиткерделәр, 42һәм патша, Шимгыйны чакыртып, болай диде:

– Мин сиңа, Раббы белән ант итеп, шәһәрдән чыгып кая да булса китә калсаң, шул көнне үк әҗәлеңне табарсың дип әйткән идем түгелме?! Шунда син миңа: «Ярар, шулай булсын», – дип җавап кайтарган идең. 43Шулай булгач, ни өчен соң син Раббы белән ант итеп биргән боерыгымны үтәмәдең+? 44Атам Давытка кылган барлык явызлыкларыңны син күңелеңдә саклыйсың булыр. Шуның өчен Раббы сине җәзага тартсын!+
45Ә Сөләйман патша фатихалы булыр, Давыт тәхете Раббы алдында мәңге нык торыр+.

46Шуннан Сөләйман патша Еһояда углы Бенаяһка боерык бирде, һәм Бенаяһ, барып, Шимгыйның җанын кыйды. Сөләйман кулында патшалык әнә шулай ныгыганнан-ныгый барды.

3

Сөләйманның Раббыдан зирәк акыл соравы

3^1•Фиргавен кызын үзенә хатынлыкка алып, Сөләйман шулай Мисыр патшасы, ягъни фиргавен белән туганлашты. Хатынын ул Давыт шәһәренә алып кайтты, ул вакытта әле Сөләйманның үз сарае да, Раббы йорты да салынмаган, Иерусалим тирәли диварлар да төзелмәгән иде+. 2Ул чакта халык калкулыкларда корбан китерә, ә Раббыга багышланган йорт төзелмәгән иде. 3Атасы Давытның кагыйдәләрен төгәл үтәп, Сөләйман да Раббыны яратты, әмма ул да калку җирдә корбан китерә һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтә торган булды+.

4Беркөн патша, корбан китерү өчен, Гибгонга юнәлде, чөнки калкулыклардагы төп корбан китерү урыны шунда иде. Әлеге мәзбәхтә Сөләйман тулаем яндырган корбанлык малның саны хәтта меңгә җитте+. 5Төнлә Гибгонда Сөләйманга төшендә Раббы килеп:

– Теләгәнеңне сора, – диде+.

6Сөләйман Аңа болай дип җавап кайтарды:

– Үзеңнең колың Давытка – минем атама карата Син гаять мәрхәмәтле булдың, чөнки ул Сиңа тугрылык саклады, тәкъва һәм саф күңеле булды. Син аны олуг мәрхәмәтеңнән ташламадың, бүгенге көндә аның тәхетенә утыртыр өчен, аңа угыл бүләк иттең. 7Менә хәзер, Раббы Аллам, Син Үзеңнең колыңны атам Давыт урынына патшалыкка ихтыяр кылдың; тик һәммә нәрсәне дөрес аңлап, дөрес гамәлләр кылыр өчен, мин әлегә яшьрәк+. 8Мин, Синең колың, Үзең сайлап алган күп санлы халкың арасындадыр, ә аның күплеген исәпләп-хисаплап бетерә торган түгел+. 9Синең халкыңны дөрес хөкем итеп, яманнан яхшыны аера белер өчен, колыңа зирәк акыл бүләк итсәң иде; югыйсә Синең күп санлы халкың белән кем идарә итә алыр?!+

10Сөләйманның гозере Хуҗа-Хаким күңеленә хуш килде, 11һәм Ул аңа болай дип җаваплады:

– Үзең өчен озын гомер, байлык йә булмаса дошманнарыңа әҗәл сорамыйча, дөрес хөкем итәргә зирәк гакыл сораган өчен, 12Мин синең гозереңне үтим һәм сиңа зирәк гакыл бирәм; моңарчы синең белән тиңләшердәй адәмнең әле туганы юк иде, синнән соң да андый бәндә тумас+. 13Шулай ук Мин сиңа үзең сорамаган байлык белән дан-шөһрәт тә бирәм, үзең исән чакта, сиңа тиңләшердәй бүтән патша булмас+. 14Минем юлдан тайпылмыйча, атаң Давыт сыман, Минем кагыйдә вә өйрәтмәләрне бозудан саклансаң, Мин синең гомереңне дә озайтырмын+.

15Уянып киткәч, Сөләйман боларның һәммәсе төшенә кергәнне аңлады. Шуннан ул Иерусалимгә кайтты да, Хуҗа-Хакимнең Килешү сандыгы каршына басып, тулаем яндыру корбаны вә татулык корбаны китерде, аннары үзенең бөтен хезмәтчеләре өчен сый мәҗлесе җыйды+.

Сөләйманның зирәклек белән хөкем итүе

16Бервакыт патша каршына ике уйнашчы хатын килеп басты да, 17аларның берсе болай дип сүз башлады:

– И әфәндем! Без менә шушы хатын белән икебез бер йортта яшибез; мин бала тапкан вакытта, бу хатын минем янда шул йортта булды. 18Мин бала тудырып өч көн узганнан соң, бу хатын да бала тапты; йортта без икебез генә идек, гайреләр юк иде анда. 19Төнлә бу хатынның углы дөнья куйды, чөнки хатын, йоклап китеп, баласын бастырып үтерде. 20Шуннан ул төн уртасында торган һәм мин, синең хезмәтчең, йокыга китүдән файдаланып, минем углымны үзенең күкрәге янына алып салган, үзенең үле углын исә минем күкрәгем янына куйган. 21Иртәгесен углымны имезим дип уянсам – бала үлгән; җентекләбрәк карагач, аның мин тудырган бала түгеллеген аңладым.

22Әмма икенче хатын шунда аңа каршы килеп:

– Юк, минем углым исән, синеке үле! – диде.

Беренчесе аңа җавап итеп:

– Юк, синең углың үле, минеке исән! – диде.

Шул рәвешле алар патша каршында әрепләшеп тордылар. 23Патша шулчак:

– Монысы: «Минем углым исән, синеке үле», – ди, тегесе: «Юк, синең углың үле, минеке исән», – дип тәкрарлый, – 24китерегез әле миңа кылыч, – диде.

Патшага кылыч китерделәр, 25һәм ул:

– Исән калган сабыйны икегә чабыгыз да бер яртысын берсенә, икенче яртысын икенчесенә бирегез, – дип боерды.

26Шунда исән калган баланың анасы, сабыйны кызганудан тәмам коелып төшеп:

– Әфәндем! Баланың җанын кыймагыз, бирегез аны теге хатынга, – дип ялварырга тотынды.

Икенчесе исә:

– Чабыгыз, миңа да, сиңа да булмасын, – диде.

27Шулчак боларга җавап итеп патша:

– Исән калган баланы беренче хатынга бирегез, сабый җанын кыймагыз, чөнки аның анасы шулдыр, – диде.

28Патша чыгарган әлеге хөкем бөтен Исраилгә мәгълүм булды. Шушы хәлдән соң халык патшага курку катыш хөрмәт белән карый башлады, чөнки, хакимлек итәр өчен, аңа Аллаһыдан зирәк гакыл иңгән булуын күрде+.

4

Сөләйманның хезмәтчеләре

4^1Шул рәвешле Сөләйман бөтен Исраил җиренең патшасы булды. 2Аның кул астында эшләүче башлыклар түбәндәгеләр иде: Садыйк углы Азария – рухани;+
3Шиша угыллары Элихореп белән Ахия – сәркәтипләр; Ахилуд углы Еһошафат – елъязмачы;+
4Еһояда углы Бенаяһ – гаскәр башлыгы; Садыйк белән Абъятар – руханилар;+
5Натан углы Азария – өлкә башлыклары җитәкчесе; Натан углы Зәбүд – рухани һәм патша киңәшчесе;+
6Әхишәр – патша сараен караучылар башлыгы; Абда углы Адунирам – мәҗбүри рәвештә эшләүчеләр өстеннән назыйр+.

7Болардан тыш Сөләйманның бөтен Исраил төбәкләре белән идарә итүче унике башлыгы бар иде. Алар ел әйләнәсендә патшаны һәм аның йортын азык-төлек белән тәэмин итәргә – һәммәсе елга бер тапкыр ай буена ризык китерергә тиеш иде. 8Менә аларның исемнәре: таулы Эфраим төбәгендә – Бен-Хүр; 9Макаста, Шагалбим вә Бәйт-Шемеш авыл-калаларында һәм Элон-Бәйт-Хананда – Бен-Декыр; 10Арубботта, Сөкөһ шәһәрендә һәм Хепер җирләрендә – Бен-Хесед; 11Напа-Дор җирендә – Бен-Абинадаб (Сөләйман кызы Тапат аның хатыны иде);+
12Тәгънәк һәм Мегиддо шәһәрләрендә, шулай ук Изрегыл шәһәреннән түбәнрәк урнашкан Саретан шәһәре янындагы бөтен Бәйт-Шан җирләрендә һәм Бәйт-Шаннан алып Әбел-Мехола шәһәренә, хәтта Йокмыгам шәһәренең аръягына кадәр – Ахилуд углы Багъна;+
13Рамот-Гилыгад шәһәрендә – Бен-Гебер (Гилыгад өлкәсендәге Менашше углы Яһирның авыл-калалары да, Башан өлкәсендәге Әргүб төбәге дә, диварлар белән әйләндереп алынган, капкаларына бакыр келәләр куелган алтмыш шәһәр дә аның карамагында иде);+
14Маханаим шәһәрендә – Идду углы Әхинадаб; 15Нәптали җирендә – Ахимагас (ул Сөләйман кызы Басематка өйләнгән иде); 16Ашер җирендә һәм Бегалутта – Хушай углы Багъна; 17Исәсхәр җирендә – Паруах углы Еһошафат; 18Беньямин җирендә – Эла углы Шимгый; 19Гилыгад өлкәсендә (амориләр патшасы Сихон һәм Башан патшасы Ог җирләрендә) – Ури углы Гебер. Ул берүзе идарә итте+.

Сөләйман патшалыгындагы муллык. Сөләйманның акыл-зиһене

20Яһүдә вә Исраилнең диңгез буендагы ком бөртегедәй күп санлы халкы ашап-эчеп, рәхәт гомер кичерде+. 21Сөләйман патша Фырат елгасыннан алып Мисыр чигенә һәм пелештиләр җиренә кадәр булган патшалыкларны биләп торды. Алар һәммәсе, Сөләйманга бүләкләр китереп, гомер буе аңа хезмәт күрсәттеләр+.

22Сөләйманга китерелә торган көндәлек азык-төлек түбәндәгедән гыйбарәт иде: утыз кор[*] сыйфатлы бодай оны һәм алтмыш кор эре итеп тарттырылган он, 23аранда симертелгән ун баш һәм көтүлектә йөргән егерме баш сыер; боланнар, тау һәм кыр кәҗәләре, симертелгән кош-корттан тыш тагын йөз баш сарык. 24Чөнки ул Типсахтан алып Газага кадәр – Фырат елгасының бирге ягындагы барча патшалар өстеннән идарә итте, шулай ук әйләнә-тирәдәге барча илләр белән дә дус-тату яшәде+. 25Сөләйман идарә иткән дәвердә, Яһүдә һәм Исраил халкы, Даннан алып Беер-Шебага кадәр, хәсрәт күрмичә, һәркайсы үзенең йөзем куагы, үзенең инҗир агачы төбендә тыныч гомер кичерде+.

26Сөләйманның арбага җигә торган атлары өчен дүрт мең[*] араны булып, унике мең арба йөртүчесе бар иде+. 27Билгеләнгән айда өлкә башлыкларының һәркайсы Сөләйман патшага һәм аның белән табын бүлешкән кешеләргә җитәрлек күләмдә азык-төлек китереп торды; 28җигү атлары һәм башка төр атлар өчен арпа белән саламны да һәркайсы үз нәүбәтендә тиешле урынга ташыды.

29Сөләйманга Аллаһы зирәклек, гаять үткер зиһен һәм тирән гакылны диңгез буендагы ком бөртегедәй мулдан биргән иде. 30Аңардагы зирәклек көнчыгышның һәм Мисырның барча акыл ияләренекеннән өстен булды+. 31Ул җир йөзендәге барча кешедән, шул исәптән эзрахлы Этаннан да, Махул угыллары Һеман, Кәлкөл вә Дардадан да зирәгрәк иде; аның исеме әйләнә-тирәдәге халыклар арасында мәшһүр булды+. 32Үз гомерендә ул, өч мең гыйбрәтле хикәя сөйләп, мең дә биш җыр чыгарды;+
33Ливанда үсә торган эрбет агачыннан башлап дивар ярыкларыннан баш төртә торган һүссөпкә кадәр бөтен үсемлекләр, шулай ук хайваннар, кошлар, сөйрәлүчеләр вә балыклар хакында сөйләп калдырды. 34Сөләйманның зирәклеге хакында ишетеп-белгәннәр барлык мәмләкәтләрдән, җир йөзендәге бөтен патшалыклардан аны тыңларга килә торганнар иде+.

5

Сөләйманның Изге йортны төзергә әзерләнүе

5^1•Сур патшасы Хирам гомер бакый Давыт белән дус яшәде. Атасы Давыт урынына Сөләйманның, май сөртелеп, патша итеп билгеләнүен белгәч, аның янына ул үзенең хезмәтчеләрен юллады+. 2Сөләйман аларга түбәндәге хәбәрне ирештерде:

3– Сиңа мәгълүм булганча, – диде ул, – атам Давытның дошманнарын Раббы аның аяк астына салганчы, ул, якын-тирәдәге халыклар белән сугышып торганлыктан, үзенең Раббы Алласына багышлап йорт төзи алмады+. 4Хәзер исә Раббы Аллам миңа һәрьяклап тынычлык иңдерде: минем дошманнарым юк, шулай ук афәтләр дә янамый+. 5Һәм менә мин Раббы Аллама багышлап йорт салдырырга ниятлим, чөнки атам Давытка Раббы: «Синең урыныңа Мин синең углыңны ихтыяр кылырмын, Миңа багышланган йортны ул төзер», – дигән булган+. 6Димәк ки, минем өчен Ливаннан эрбет агачы кистерергә әмер бирсәң, синең хезмәтчеләр, минекеләр белән бергә эшләп, аларның хезмәте өчен мин сиңа үзең билгеләгән эш хакын түләр идем; мәгълүм булганча, бездә сидунлылар кебек оста итеп агач кисә белүче юк.

7Сөләйманның сүзләрен ишетеп, Хирам бик куанды:

– Шушы күп санлы халык белән идарә итәр өчен, Давытка зирәк угыл җибәргән Раббы мөбарәктер! – диде ул 8һәм Сөләйманга:

– Синең хәбәреңне мин ишеттем, эрбет һәм кипарис агачларына булган ихтыяҗыңны үтәрмен. 9Хезмәтчеләрем әлеге агачларны Ливаннан диңгез читенә алып чыгарлар да, саллар ясап, син билгеләгән урынга диңгез буйлап агызып китерерләр; мин шунда салларны таратырмын, һәм син бүрәнәләрне шуннан килеп алырсың. Ләкин син дә минем бер теләгемне үтә: минем йортны азык-төлек белән тәэмин ит, – дип хәбәр җибәрде.

10Хирам, шулай итеп, Сөләйманга кирәк күләмдә эрбет һәм кипарис агачы ташыды, 11Сөләйман исә Хирам йортына егерме мең кор бодай һәм егерме мең[*] кор чип-чиста зәйтүн мае китерә торган булды. Сөләйман боларны Хирамга ел саен китерде. 12Раббы, алдан вәгъдә иткәнчә, Сөләйманга зирәклек иңдерде. Хирам белән Сөләйман арасында тынычлык урнашты, һәм алар үзара солых төзеделәр+.

13Сөләйман патша, бөтен Исраил җиреннән утыз мең кешене мәҗбүри хезмәткә чакыртып,+
14аларны унар меңләп өч төркемгә бүлде. Һәр төркем үз чиратында бер ай Ливанда эшли дә аннары ике айга өенә кайта иде. Аларның башлыклары итеп Адунирам билгеләнде+. 15Алардан тыш Сөләйманның җитмеш мең кешесе таш ташыды, сиксән меңе тауларда таш чыгарды; 16эшнең барышын күзәтү һәм эшчеләргә күз-колак булу өчен, өч мең өч йөз кеше башлык итеп билгеләнде. 17Патша аларга Изге йортның нигезенә куярдай зур, затлы ташларны эшкәртеп алып кайтырга боерды+. 18Сөләйман һәм Хирам хезмәтчеләре, шулай ук гәбаллылар, Изге йортны салыр өчен, агач һәм таш эшкәрттеләр+.

6

Сөләйманның Аллаһы йортын төзүе

6^1•Исраил халкының Мисырдан чыгуына дүрт йөз сиксән ел тулып, Исраил җирендә Сөләйман хакимлегенең дүртенче елында, икенче (Зив) аенда Сөләйман Раббы йортын төзергә тотынды. 2Сөләйман патша Раббы өчен салдырган йортның буе – алтмыш, иңе – егерме һәм биеклеге утыз терсәк[*] иде. 3Аллаһы йорты алдындагы болдырның буе егерме терсәк булып, йортның иңенә тәңгәл иде; болдыр Аллаһы йортыннан ун терсәккә алгарак чыгарып салынды. 4Йортның тәрәзәләрен Сөләйман тар һәм рәшәткәле итеп эшләтте+. 5Йорт тирәли диварга янкорма төзетте – зур зал вә эчке бүлмә тирәли янкорма бүлмәләр эшләтте+. 6Янкорманың беренче каты иңгә – биш, икенче каты – алты, өченче каты – җиде терсәккә тәңгәл иде. Янкорма диварлары Аллаһы йорты диварына орынып тормасын өчен, йортның дивары тышкы яктан чыгынтылы итеп төзелде. 7Аллаһы йортын төзегән чакта, таш чыккан урында эшкәртеп-шомартылган таш кына кулланылды, төзелеш барган җирдә чүкеч, балта яисә башка төр тимер корал тавышы ишетелмәде+. 8Түбәнге каттагы бүлмәләрнең ишеге йортның көньягында иде. Әйләнмәле баскычтан икенче катка менәсе, икенчедән өченчегә күтәреләсе. 9Йортны төзеп бетергәч, Сөләйман аның түбәсен борыслар вә эрбет такталар белән яптырды. 10Шулай ук йорт тирәли урнашкан янкорма бүлмәләрне дә төзеп бетерде; һәр катның биеклеге биш терсәк булды; әлеге янкорма йортның диварына эрбет бүрәнәләр белән беркетелде.

11Шуннан Сөләйманга Раббы сүзе иңде:

12– Син шушы йортны төзегән өчен, – диде аңа Раббы, – әгәр кагыйдәләрем буенча яшәп, кануннарымны төгәл үтәсәң, Мин кушканнарны санлап, шулар буенча гамәл кылсаң, синең хакта атаң Давытка биргән вәгъдәмне үтәрмен:+
13исраилиләр арасында яшәп, Үземнең халкым Исраилне һичкайчан ташламам, – диде+.

14Шулай итеп, Сөләйман Аллаһы йортын төзеп бетерде. 15Аның диварларын эчке яктан идәннән түшәмгә кадәр эрбет такталар белән каплады, идәненә кипаристан ярдырган сайгак җәйдерде. 16Йортның арткы ягында, кырыйдан егерме терсәк эчкәрәк кереп, идәннән түшәмгә кадәр эрбет такталардан дивар эшләтеп, бер эчке бүлмә ясатты; әлеге бүлмә Иң изге бүлмә булды+. 17Әнә шул бүлмә каршындагы зур зал буйга кырык терсәккә тәңгәл иде. 18Йорт диварына эчке яктан кадакланган эрбет такталарга ташкабак һәм үрмә гөл сурәтләре уеп эшләнде; һәммәсе эрбет белән капланып, беркайда таш әсәре күзгә чалынырлык түгел иде+.

19Йорт эчендәге бүлмә Раббының Килешү сандыгын урнаштырыр өчен эшләнеп, 20аның буе – егерме, иңе – егерме, биеклеге дә егерме терсәккә тәңгәл иде; әлеге бүлмәнең эчке ягын Сөләйман патша саф алтын белән каплап, шулай ук эрбет агачыннан төзелгән мәзбәхне дә алтын белән тышлатты; 21аннары йорт эчен саф алтын белән каплап, алтынланган эчке бүлмәгә керә торган урында аркылыга алтын чылбыр сузды. 22Сөләйман бөтен йорт эчен баштанаяк алтын белән каплап чыкты, эчке бүлмә каршындагы мәзбәхне дә алтын белән тышлатты+.

23Шуннан эчке бүлмәгә зәйтүн агачыннан ун терсәк биеклегендә ике керубим сурәте эшләтеп куйдырды+. 24Беренче керубимнең һәр канаты бишәр терсәк булып, канатларның бер очыннан икенче очына кадәр ара җәмгысы ун терсәккә тигез иде. 25-26Керубимнең икенчесе дә ун терсәккә тәңгәл булып, аларның һәр икесе бер үлчәмдә, бер кыяфәттә һәм бер биеклектә иде; һәр керубимнең биеклеге ун терсәк булды. 27Шул рәвешле, Сөләйман керубимнәрне йортның эчке бүлмәсенә урнаштырды. Аларның канатлары як-якка җәелгән булып, берсенең бер канат очы бүлмәнең бер диварына, икенчесенең дә бер канат очы икенче диварга орынып тора, ә икенче канатларының очлары исә бүлмә уртасында бер-берсе белән килеп тоташа иде. 28Керубимнәр дә алтын белән йөгертелгән иде.

29Йорт диварларының барсында да – эчке һәм тышкы бүлмәләрдә керубимнәр, хөрмә агачлары, үрмә гөл сурәтләре уелып эшләнгән. 30Бүлмәләрнең һәр икесендә идәннәр дә алтыннан йөгертелгән. 31Эчке бүлмәнең ишеге зәйтүн агачыннан эшләнеп, ишек яңаклары биш кырлы итеп уелган. 32Зәйтүн агачыннан эшләнгән ишекнең һәр ике ягында керубимнәр, хөрмә агачлары, үрмә гөл сурәтләре төшерелгән булып, аларның һәммәсен алтын белән йөгерттеләр; керубимнәрне вә хөрмә агачларын алтын белән капладылар. 33Аллаһы йортына керә торган ишек яңакларын да дүрт кырлы итеп зәйтүн агачыннан эшләттеләр. 34Шулай ук кипарис агачыннан ике ишек уйдырдылар; һәр ишек күгәнгә эленгән икешәр ишекчәдән гыйбарәт иде+. 35Әлеге ишекләрдә дә керубим, хөрмә агачы һәм үрмә гөл сурәтләре уелып, алар шоп-шома итеп алтын белән йөгертелде. 36Эчке ишегалдын исә өч рәте шомартылган таштан һәм бер рәте эрбет борыстан эшләнгән койма белән әйләндереп алдылар+.

37Шулай итеп, хакимлегенең дүртенче елында, Зив аенда Сөләйман патша Раббы йортының нигезен салган иде, 38ә хакимлегенең унберенче елында, сигезенче (Бүл) аенда аны төзеп бетерде; Раббы йорты алдан ничек уйланган булса, нәкъ шулай салынды; аны төзүгә җиде ел вакыт китте.

7

Сөләйманның үзенә сарай салуы

7^1Сөләйман үзенә дә сарай салды. Сарайны төзү исә унөч елга сузылды+.

2Үзенең «Ливан урманы йорты» дип аталган сараеның озынлыгы – йөз, иңе – илле, биеклеге утыз терсәккә тәңгәл булып, эрбет борыслар дүрт рәт итеп утыртылган эрбет баганалар өстенә салынган иде+. 3Баганалар өстенә рәт-рәт итеп унбишәрләп салынган кырык биш борысны эрбет такта белән ябып, Сөләйман түбә эшләтте. 4Өч рәт итеп уелган тәрәзәләр берсе өстенә берсе урнашкан иде. 5Бөтен ишекләр вә ишек борыслары дүртпочмаклы булып, диварлардагы өчәр рәт итеп уелган тәрәзәләр бер-берсенә кара-каршы иде.

6Озынлыгын – илле, иңен – утыз терсәккә тәңгәл итеп, Сөләйман «Баганалы түр бүлмә» эшләтте. Аның алдына баганалар утыртып, түбәсен ябып, болдыр ясатты+.

7Аннары, тәхет куйдырып, «Хөкем бүлмәсе» төзетте. Аны идәннән түшәменә кадәр эрбет такта белән яптырды+.

8Шуңа охшатып, үзенә яшәр өчен, тагын бер йорт төзетте. Әлеге йорт «Хөкем бүлмәсе»нең аргы ишегалдында урнашкан иде. Үзенә хатынлыкка алган фиргавен кызы өчен дә Сөләйман нәкъ шундый ук йорт салдырды+.

9Нигезеннән алып түбә кыегына һәм тышкы яктан зур ишегалдына кадәр әлеге биналар эчке вә тышкы яктан кирәкле зурлыкка китереп эшкәртелгән, пычкы белән тигезләп киселгән затлы ташлардан салынган иде. 10Йортларның нигезенә буе ун терсәккә һәм сигез терсәккә тәңгәл зур, затлы ташлар салынды. 11Нигез өстендә кирәкле зурлыкка китереп эшкәртелгән затлы ташлар һәм эрбет агачы иде. 12Зур ишегалды исә өч рәте эшкәртелгән таштан һәм бер рәте эрбет борыстан эшләнгән койма белән әйләндереп алынды. Раббы йортының эчке ишегалды һәм болдыры шулай ук койма белән тотылды+.

Аллаһы йорты өчен төрле җиһаз һәм кирәк-ярак булдыру

13-14•Шуннан Сөләйман патша, Нәптали ыругыннан булган бер тол хатынның Хурам атлы углын алып килер өчен, Сурга үзенең кешеләрен җибәрде. Әлеге Хурамның атасы бакырчы булып, Хурам үзе дә бакырдан төрле әйберләр эшләүче сәләтле, оста куллы, маһир бер бакырчы буларак таныла. Хурам, килеп, Сөләйман патшага төрле әйберләр эшләп бирде++.

15Хурам унсигез терсәк биеклегендә ике бакыр багана койдырды – аларның икесен унике терсәк озынлыктагы бау белән әйләндереп алырга мөмкин иде+. 16Аннары, баганалар өстенә куяр өчен, бакырдан ике таҗ койды – шул таҗларның биеклеге биш терсәк булды. 17Багана башындагы таҗларның һәркайсын үреп эшләнгән чылбырлы челтәр белән бизәде: таҗларның һәр икесендә җидешәр чылбырлы челтәр бар иде. 18Шуннан Хурам багана башындагы таҗларны бизәүче челтәр тирәли ике рәт итеп анар җимеше сурәтен койды. Баганаларның һәр икесен ул бертөрле итеп бизәде. 19Болдырдагы багана башларына куелган таҗлар исә биеклеге дүртәр терсәк булган лалә чәчәген хәтерләтә иде. 20Багана башындагы таҗларны әйләндереп алган челтәр тирәли рәт-рәт итеп ике йөз анар җимеше ясалган иде. 21Аллаһы йортының болдырына да баганалар куеп, багананың көньяктагысына ул «Яхин» дип, төньяктагысына исә «Богаз» дип исем кушты. 22Бу баганаларга лалә чәчәген хәтерләткән таҗлар куйды, һәм шул рәвешле баганалар белән эш төгәлләнде.

23Аннары Хурам бакырдан түп-түгәрәк ясалма диңгез[*] эшләде; ул бер ягыннан икенче ягына ун терсәккә тәңгәл булып, аның биеклеге биш терсәк иде; әлеге ясалма диңгезне утыз терсәк озынлыктагы бау уратып алган+. 24Аскы яктан диңгезнең кысасын бакырдан коелган ташкабак сурәтләре әйләндереп алган. Терсәк саен унышар данә итеп эшләнгән сурәтләр ике рәткә урнашкан булып, ясалма диңгез белән тоташтан коелган иде+. 25Әлеге диңгез унике үгез өстенә куелып, аларның өчесе – төньяк, өчесе – көнбатыш, өчесе – көньяк, өчесе көнчыгыш тарафка каратып эшләнде; диңгез – үгезләр өстендә, ә үгезләрнең арт саны эчке якта иде. 26Ясалма диңгезнең калынлыгы бер уч[*] киңлегендә, касәгә охшатып эшләнгән читләре исә ачылган лалә чәчәген хәтерләтә; әлеге чанның сыешлыгы ике мең бат[*] иде.

27Хурам аннары озынлыгы – дүрт, иңе – дүрт, биеклеге – өч терсәк булган ун данә бакыр аскуйма эшләде. 28Әлеге аскуймалар болай эшләнде: аларның ян-яклары кыса эченә алынган иде. 29Аскуйманың кыса эченә алынган ян-якларында, шулай ук кысаларда арыслан, үгез, керубим сурәтләре төшерелгән; кысалардагы арыслан вә үгез сурәтләреннән өстәрәк һәм астарак – чүкеп эшләнгән чәчәк такыялар. 30Һәр аскуйма бакыр күчәрләре булган дүрт бакыр тәгәрмәч өстенә куелган; аскуйманың һәр почмагында ян-якларына такыя сурәтләре төшерелгән терәкләр куелып, алар өстенә юынгыч урнашкан. 31Эчке яктан аскуйма бер ярым терсәккә тәңгәл булып, анда бер терсәк биеклеге түгәрәк терәк куелган иде. Аскуйманың түгәрәк авызы тирәли төрле сурәтләр төшерелгән. Аскуйманың ян-яклары түгәрәк түгел, дүртпочмаклы; 32алар астына дүрт тәгәрмәч куелып, тәгәрмәч күчәрләре аскуйма белән тоташкан. Һәр тәгәрмәчнең биеклеге терсәк ярымга тәңгәл иде. 33Алар сугыш арбасындагы тәгәрмәч кебек: күчәре дә, тугымы да, кигие дә, бүкәне дә бакырдан коелган. 34Аскуйманың һәр дүрт почмагына терәк куелган, алар аскуйма белән тоташтан коелып эшләнгән. 35Аскуйманың өстенә киңлеге ярты терсәк булган кыршау урнашкан. Аскуйманың өске өлеше, терәкләре һәм ян-яклары бербөтен итеп тоташтан коелган иде. 36Терәкләрдә дә, аскуйманың ян-якларында да, мөмкин булган бөтен урында керубим, арыслан, хөрмә агачы һәм такыя сурәтләре уеп эшләнгән. 37Шушы рәвешле итеп Хурам ун аскуйма эшләде: аларның һәммәсе бертөрле коелып, бер үлчәмдә, бер кыяфәттә иде.

38Аннары һәрберсе кырык бат сыешлы, аркылыга дүрт терсәк булган ун бакыр юынгыч эшләтеп, аларны берешәрләп теге ун аскуйма өстенә урнаштырды. 39Аскуймаларның бишесен Аллаһы йортының көньягына, бишесен төньягына куйды; ә ясалма диңгезне йортның көньягына, көньяк-көнчыгыш тарафына урнаштырды. 40Хурам шулай ук юынгычлар, көрәкләр, касәләр ясады.

Ул, шул рәвешле, Сөләйман патшага Раббы йорты өчен кирәк булган барлык эшләрен төгәлләде. Хурам ясаган әйберләр шулар иде:+
41ике багана, багана башындагы касә сыман ике таҗ, әлеге таҗларны бизи торган ике челтәр; 42баганалар башындагы касә сыман таҗларны бизи торган һәр челтәргә икешәр рәт итеп тезелгән дүрт йөз анар җимешенең сын-сурәте; 43ун аскуйма һәм алар өстенә куелган ун юынгыч; 44бер ясалма диңгез һәм диңгез астындагы унике үгез; 45шулай ук казаннар, көрәкләр, касәләр һәм башка кирәк-яраклар. Сөләйман патшага Раббы йорты өчен эшләнгән бөтен әйберләрне Хурам бакырдан койдырып шомартты. 46Бу әйберләрне патша Үрдүн үзәнендә, Суккөт белән Саретан арасындагы билгеле бер урында, балчыклы туфракта ясалган калыпларда коярга боерган иде+. 47Сөләйман эшләткән шушы әйберләр бихисап күп булу сәбәпле, аларны ясарга тотылган бакырның авырлыгы билгесездер+.

48Сөләйман шулай ук Раббы йорты өчен кирәкле бөтен алтын әйберләрне эшләтте: мәзбәх һәм изге икмәк куяр өчен махсус өстәл;+
49йортның эчке бүлмәсе каршына – бишесен уң, бишесен сул якка куяр өчен шәмдәлләр; чәчәкләр, яктырткычлар, кыскычлар;+
50җамаяклар, филтә кыскычлары, касәләр, савытлар, хуш исле сумала-майлар көйрәтү савытлары. Эчке – Иң изге бүлмәдәге ишекләренең һәм Аллаһы йортындагы тышкы ишекләренең күгәннәре дә алтыннан иде+.

51Шул рәвешле, Сөләйман патша Раббы йорты өчен башкарырга ниятләгән бөтен эшләрен төгәлләп чыкты. Аннары Раббы исеменә багышлап атасы Давыт калдырган алтын-көмешне вә башка мал-мөлкәтне Раббы йортының хәзинә саклагычына тапшырды+.

8

Сөләйман белән исраилиләрнең Раббы йортын изгеләштерүе

8^1•Сөләйман патша, Раббының Килешү сандыгын Давыт шәһәреннән – Сионнан күчерер өчен, Исраил өлкәннәрен, Исраилнең бөтен ыруг вә кабилә башлыкларын үз янына, Иерусалимгә чакыртты+. 2Елның җиденче Этаним аенда барлык исраилиләр Сөләйман патша янына бәйрәмгә җыелды+. 3-4Исраил җиренең бөтен өлкәннәре килеп беткәч, руханилар Раббы сандыгын һәм эчендәге бөтен изге әйберләр белән бергә Очрашу чатырын күтәреп алып киттеләр. Руханилар һәм левиләр шул әйберләрне күтәреп алып барганда, 5Сөләйман патша үзе һәм аның янына җыелган бөтен Исраил халкы, исәпсез-хисапсыз сандагы сарык вә үгезне корбан кылып, Аллаһы сандыгы алдыннан атлады. 6Руханилар, шулай итеп, Раббының Килешү сандыгын үз урынына – Аллаһы йорты эчендәге Иң изге бүлмәгә, керубимнәр канаты астына алып керделәр+. 7Керубимнәрнең канатлары, сандык өстенә җәелеп, сандыкны да, аның колгаларын да каплап тора иделәр+. 8Сандыкның колгалары шулкадәр озындыр, аларның бер очы Иң изге бүлмә каршындагы Изге бүлмәдән күренеп тора, ә тышкы яктан күренми иде; колгалар бүгенге көндә дә шунда саклана. 9Сандык эчендә Хореб тавында Муса салган ике таш тактадан башка һичнәрсә булмый. Мисыр җиреннән качып киткән исраилиләр белән Раббы килешү төзеп, әлеге Килешү язылган таш такталарны Муса халыкка күрсәткән була+.

10Руханилар Изге бүлмәдән чыгуга, Раббы йортының эче тоташ болыт белән тулды+. 11Раббы шөһрәте болыт булып Раббы йортына кереп тулганга, руханилар үзләренең тиешле вазифаларын дәвам итә алмады.

12Шунда Сөләйман болай дип сүз башлады:

– Раббы куе болыт эчендә торып калырга ихтыяр кылды+. 13Менә, Син шушында мәңге яшәсен дип, мин Сиңа мәһабәт сарай салдым, – диде.

14•Шуннан патша, йөзе белән борылып, каршысында басып торган бөтен Исраил җәмәгатенә үзенең фатихасын күндерде:+

15– Атам Давытка биргән вәгъдәсен тормышка ашырган Исраил Раббы Алласына мактаулар яусын! Минем атама Ул: 16«Үземнең халкым Исраилне Мисырдан алып чыкканнан бирле, Миңа багышланган йортны салырдай шәһәрне Мин бер генә Исраил ыругыннан да сайламаган идем. Әмма хәзер Мин, Үземнең Исраил халкы белән идарә итәр өчен, Давытны сайладым», – дип әйткән булган+. 17Атам Давытның күңелендә Исраилнең Раббы Алласына багышлап йорт салу теләге яши иде+. 18Әмма атам Давытка Раббы болай дигән: «Синең күңелеңдә Минем исемгә багышлап йорт салу теләге яши, күңелеңдә шундый ният йөртүең яхшы нәрсә, 19тик син әлеге йортны төземәссең, Миңа багышланган йортны син тудырган угыл җиткерер»+. 20Һәм Раббы Үзе әйткән сүзләрне тормышка ашырды: мин, Раббы әйткәнчә, атам Давыт урынын алып, Исраил тәхетенә утырдым һәм Исраилнең Раббы Алласына багышлап йорт салдым;+
21ата-бабаларыбызны Мисыр җиреннән алып чыкканнан соң, Раббы алар белән төзегән Килешү салынган сандыкны куяр өчен, анда урын әзерләдем.

22•Шуннан Сөләйман Раббы мәзбәхе алдына килеп басты һәм бөтен Исраил җәмәгате каршында, кулларын күккә ашырып,+
23болай диде:

– И Раббы, Исраил Алласы! Югарыда, күкләр киңлегендә дә, түбәндә, җир йөзендә дә, Сиңа тиң булырдай алла бүтән юктыр. Син, Килешүгә тугры калган хәлдә, бөтен йөрәкләрен биреп хак юлыңнан йөрүче колларыңны мәрхәмәтеңнән аермыйсың+. 24Син Үзеңнең колыңа – атам Давытка биргән вәгъдәңне үтәдең, телең белән әйткәннәрне бүгенге көндә кулың белән башкарып чыктың. 25И Раббы, Исраил Алласы, инде хәзер: «Угылларың да, синең кебек, хак юлымнан йөрсәләр, Минем каршыда торган Исраил тәхетенә һаман аларны ихтыяр кылырмын», – дип, колың Давытка – минем атама биргән вәгъдәңне тормышка ашырсаң иде+. 26Һәм менә хәзер, Исраил Алласы, Үзеңнең колың Давытка – минем атама әйткән сүзләрең чынга әйләнсә иде!+

27Дөрестән дә, Аллаһының урыны җирдәмени?! Очсыз-кырыйсыз күкләр киңлеге дә Сине сыйдырып бетерә алмаганны, мин салган йорт кына ничек сыйдырсын?!+
28Тик колыңның дога-гозерләренә колак салсаң иде, Раббы Аллам; бүген Сиңа ялварган колыңның гозерләрен вә догаларын ишетсәң иде. 29Син «Минем исем шунда сакланачак» дигән урынны, әлеге йортны, көндез дә, төнлә дә күз уңыңда тотсаң иде, шушы якка йөз куеп дога кылачак колыңны ишетсәң иде+. 30Колың һәм Синең Исраил халкың шушы тарафка йөз куеп дога кылганда, аларның ялварулары Сиңа килеп ирешсә иде; Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән торып, безне ишетсәң һәм кичерсәң иде.

31Кем дә булса берәү якынына каршы гөнаһ эш кылуда гаепләнеп, аның ант итүен таләп итсәләр, һәм ул, шушы йортка килеп, Синең мәзбәхең каршында «гаепсезмен» дип ант эчсә,+
32Син, күкләр киңлегеннән колак салып, колларыңа хөкемеңне чыгарсаң иде: гаепле адәмне җавапка тартып, кылган гамәлләренә карата җәзасын бирсәң, гаепсезне нахактан аралап, аның хаклыгын расласаң иде.

33Синең Исраил халкың, Сиңа карата кылган гөнаһлары өчен дошманы тарафыннан җиңелеп, кабат Синең хозурыңа әйләнеп кайтса, шушы йортта исемеңне атап Сиңа ялынып-ялварса,+
34Син, күкләр киңлегеннән аның сүзенә колак салып, халкың Исраилнең гөнаһларын кичерсәң, аларның аталарына биргән җирне кабат үзләренә кайтарсаң иде.

35Сиңа карата кылган гөнаһлары өчен күк йөзе томаланып яңгырлар яумый башласа, шушы тарафка йөз куеп дога кылганда Синең исемеңне атасалар һәм, Син җәзага тартканга күрә, гөнаһ эшләрен ташласалар,+
36күкләр киңлегеннән алар сүзенә колак салсаң иде дә Үз колларың – халкың Исраилнең гөнаһларын ярлыкасаң иде, аларны туры юлга күндереп, Үз халкыңа мирас итеп биргән җиргә яңгыр яудырсаң иде+.

37Җир йөзенә кытлык яисә үләт зәхмәте киләме, көйдергеч сәмум җиле исәме, игенне күгәрек басамы, саранча чирүе яисә корт-бөҗәк баш калкытамы, йә булмаса дошман берәр Исраил шәһәрен камалышта тотамы – нинди генә бәла-каза килмәсен, нинди генә мур кырмасын, –+
38Синең Исраил халкыңнан берәрсе йә барысы бергә, килгән бәла-казасын, хәсрәтен әйтеп, шушы йортка таба кулларын сузып дога һәм гозерләрен юлласа, 39Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән торып, Син алар сүзенә колак салсаң һәм гөнаһларын кичерсәң иде, һәркайсына, күңелендә ниләр йөртүенә карап, тиешлесен бирсәң иде (чөнки һәр адәм баласының күңелендә нәрсәләр барлыгы фәкать Сиңа гына мәгълүмдер)+. 40Шул чагында алар, аталарыбызга Син биргән җирдә көн күреп, гомер бакый Синнән куркып яшәрләр.

41-42Шулай ук Синең Исраил халкыннан булмаган берәр чит кеше исемең хакына ерак җирләрдән шушы йортка килә һәм дога кыла калса (чөнки кешеләр бөек исемең, куәтле беләгең, көчле кулың хакында ишетерләр),+
43Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән әлеге чит кешенең догаларына колак салып, аның гозерен үтәсәң иде. Шул чагында җирдә яшәүче бар халыклар Синең исемеңне белеп, Үзеңнең Исраил халкың кебек үк, Синнән куркып торырлар, мин салдырган ошбу йортның Синең исемне йөртүен белерләр.

44Халкың Син күрсәткән якка, дошманга каршы чыгып китеп, Син сайлаган шәһәргә, Синең исемеңә мин салдырган йорт тарафына карап, Раббыга дога кылса, 45күкләр киңлегеннән аларның догаларына вә гозерләренә колак салсаң һәм аларның хакын хакласаң иде.

46Әгәр алар Сиңа карата гөнаһ эш кыла калсалар (чөнки гөнаһ кылмаган кеше юктыр), һәм Син, ачуың чыгып, аларны дошман кулына тапшырсаң, әсир иткән дошманнары аларны үзләренең ерак яки якын җирләренә алып китеп,+
47алар шунда, әсир йөргән җирләрендә, йөрәкләре үзгәреп тәүбәгә килсәләр һәм: «Гөнаһлыбыз, хилаф эш, явызлык кылдык», – дип, Сиңа ялварсалар,+
48әсир иткән дошманнарының җиреннән торып, аталарына Син биргән җирләр, Син сайлаган шәһәр һәм Синең исемеңә мин салдырган йорт тарафына күз текәп, бөтен күңелләре белән ихлас йөрәктән дога кылсалар,+
49Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән аларның дога-гозерләренә колак салсаң һәм аларның хакын хакласаң, 50Синең алда кылган гөнаһларын һәм хилаф эшләрен кичерсәң, әсир алучыларның күңелендә аларга карата мәрхәмәт уятсаң иде,+
51чөнки алар – Синең халкыңдыр, тимер эретә торган мичтән – Мисырдан – Син алып чыккан биләмәңдер+.

52Сине ярдәмгә чакырган вакытта аларның сүзләре һәрчак Сиңа килеп ирешсен өчен, Үзеңнең колың һәм Үзеңнең Исраил халкың гозерләренә күзләрең һәрчак ачык булса иде. 53Чөнки безнең ата-бабаларны Мисырдан алып чыккан чакта Син, Хуҗа-Раббым, Үзеңнең колың Муса аша җиткергәнчә, җир йөзендә яшәүче барча халыклар арасыннан Үз мирасың итеп безне сайлап алдың+.

54Сөләйман, тезләренә төшкән килеш кулларын югарыга сузып, Раббыга барча дога-гозерләрен тәмамлаганнан соң, Раббының мәзбәхе каршында аягына күтәрелде һәм+
55җыелган бөтен Исраил халкына көчле тавыш белән үзенең фатихасын күндерде:

56– Вәгъдә иткәнчә, Үзенең Исраил халкына тынычлык иңдергән Раббы мөбарәктер! Үзенең колы Муса аша безгә җиткергән игелекле сүзләренең берсе дә үтәлмичә калмады+. 57Һәрчак ата-бабаларыбыз янында булган кебек, Раббы Аллабыз янәшәбездә булсын, безне калдырмасын һәм кире какмасын, 58күңел-йөрәкләребезне һаман шулай Үзенә тартып торсын, безгә һәрчак Аның юлыннан йөрергә язсын; бабаларыбызга кушканча, безгә Аның боерыкларын вә кагыйдәләрен үтәп, Аның кануннарыннан тайпылмыйча яшәргә насыйп булсын иде+. 59Раббыга кылган әлеге догаларым Раббы Аллабызга көндез дә, төнлә дә барып ирешсә иде, һәм Ул көннең-көнендә Үзенең колы һәм дә Үзенең Исраил халкының хакын хакласа иде, 60шул чагында җирдә яшәүче бар халыклар Раббының Аллаһы икәнлеген һәм Аңардан башка аллалар булмавын аңлар иде+. 61Ихлас йөрәктән үзебезнең Раббы Аллабызга итагать итеп, хәзергечә Аның кагыйдәләре буенча яшәп кушканнарын үтәсәк иде.

62•Аннары патша үзе һәм аның белән бергә бөтен исраилиләр Раббыга корбан китерделәр. 63Сөләйман Раббыга татулык корбаны китерде: ул егерме ике мең сыер һәм йөз егерме мең сарыкны корбан кылды. Әнә шулай патша һәм бөтен Исраил халкы Раббы йортын изгеләштерделәр. 64Шул ук көнне патша, Раббы йорты каршындагы ишегалдының урта өлешен изгеләштереп, тулаем яндыру корбаны китерде, икмәк бүләге һәм татулык корбанының эч маен яндырды, чөнки Раббы каршындагы бакыр мәзбәх тулаем яндыру корбаны, икмәк бүләге һәм татулык корбанының эч мае өчен кечкенә булды+.

65Шунда, Раббы Аллабыз каршында, Сөләйман белән бергә бөтен Исраил – Лебо-Хамат[*] белән Мисыр елгасы арасындагы җирләрдә яшәүчеләр – зур бер җыен булып бәйрәм итте. Халык җиде көн, аннары тагын җиде көн дәвамында, җәмгысы ундүрт көн буе бәйрәм итте+. 66Иртәгесе көнне Сөләйман халыкны өенә озатты. Халык, патшага хәер-фатихасын күндереп, Үзенең колы Давытка һәм Исраил халкына Раббы кылган игелекле эшләргә күңеленнән шатланып-куанып өенә таралды.

9

Раббының Сөләйманга вәгъдә бирүе һәм аны кисәтүе

9^1•Сөләйман Раббы йортын, патша сараен һәм җаны теләгән һәммә нәрсәне төзеп бетергәннән соң, 2аңа, Гибгондагы сыман, икенче кат Раббы күренде+.

3– Синең догаларың вә гозерләрең Миңа килеп иреште, – диде Ул. – Минем исемем мәңге шунда саклансын өчен, син салдырган әлеге йортны Мин изгеләштердем; Минем күзләрем һәм йөрәгем мәңге шунда булыр+. 4Әгәр дә син, атаң Давыт кебек, саф күңел вә намус белән Минем юлдан йөрсәң, һәммәсен Мин кушканча гамәл кылсаң, кагыйдә вә карар-кануннарымны үтәп барсаң,+
5Мин: «Исраил тәхетендә гел синең гаилә угыллары утырыр», – дип, атаң Давытка биргән вәгъдәмә туры калган хәлдә, синең патша тәхетен Исраил җирендә мәңгелек кылырмын+. 6Әгәр дә сез вә сезнең угылларыгыз, Миннән йөз чөереп, Мин сезгә биргән боерык вә кануннарны санламыйча, башка илаһларга табына, аларга гыйбадәт кыла башласагыз, 7Үзем биргән җирдән Исраил халкын юк итәрмен, Минем исемгә багышланып, Мин изгеләштергән йорттан ваз кичәрмен; һәм барча халыклар Исраилне гыйбрәт итеп, көлеп искә ала торган булырлар+. 8Әлеге биек йорт яныннан узып баручы һәммә кеше, коты алынып: «Бу җиргә, бу йортка Раббы ни өчен моны эшләде икән?» – дип сызгырып куяр+. 9Һәм әлеге кешеләргә: «Ата-бабаларын Мисыр җиреннән алып чыккан Раббы Аллаларыннан йөз чөереп башка илаһларга иман китергән, шуларга табына һәм гыйбадәт кыла башлаганнары өчен, Раббы алар өстенә шушы бәла-казаларны җибәрде», – дип җавап бирерләр.

Сөләйманның башка эшләре

10•Раббы йортын вә патша сараен – шушы ике йортны төзүгә Сөләйман егерме елын сарыф итте+. 11Үзенә кирәк кадәр эрбет һәм кипарис агачы, алтын китергән өчен, Сөләйман патша Сур патшасы Хирамга Гәлиләя җиреннән үзенең егерме шәһәрен бүлеп бирде. 12Ләкин, Сөләйман биргән шәһәрләрне карарга дип, Сур җиреннән килгән Хирамга әлеге калалар ошамады.

13– Нинди шәһәрләр бирдең син миңа, туганым? – диде ул.

Шуңа күрә ул әлеге җирләргә Кәбүл[*] дип исем кушты; алар бүгенге көндә дә шушы исемне йөртә.

14Шуннан Хирам Сөләйман патшага йөз егерме талант[*] алтын җибәрде.

15Сөләйман патша, мәҗбүри рәвештә эшләүчеләрне җигеп, Раббы йортын, патша сараен, Хатсор вә Мегиддо һәм дә Газер шәһәрләрен төзеп, Иерусалимдәге Милло кирмәнен вә диварны төзекләндерде+. 16(Мисыр патшасы, ягъни фиргавен, һөҗүм итеп, Газер шәһәрен яулап алды да, шәһәргә ут салып, анда яшәүче кәнганиләрне кырып бетерде. Аннары шәһәрне үзенең кызы – Сөләйманның хатынына бүләк итеп бирде.)+
17-18Сөләйман, Газер шәһәрен кабат тергезеп, Түбән Бәйт-Хорунда һәм үз җирендә, чүлдә, Багалат белән Тадмор шәһәрләрен,+
19шулай ук азык-төлек саклар, сугыш арбалары тотар, атлар асрар өчен, шәһәрләр салды – Иерусалимдә, Ливанда һәм үзе идарә иткән бөтен җирләрдә үзе теләгән һәммә нәрсәне шулай төзеп бетерде+.

20-21Исраилиләр кырып бетерә алмаган һәм алар арасында яшәп калган, Исраил нәселеннән булмаган халыкларны – амори, хитти, фәризи, хивви һәм явүсиләр токымын – Сөләйман мәҗбүр эшчеләр итте, һәм бу хәл бүгенге көндә дә дәвам итә. 22Исраилиләрне исә Сөләйман колга әйләндермәде: алар аның сугышчылары, хезмәтчеләре, дәрәҗәле түрәләре, гаскәр башлыклары, сугыш арбаларында һәм атлы гаскәрендә яубашлары булды+.

23Сөләйманның эшләре белән биш йөз илле түрә идарә итте, алар Сөләйманга эшләүче халык өстеннән башлык иде.

24Фиргавеннең кызы, Давыт шәһәреннән күченеп, Сөләйман аның өчен махсус төзегән йортта яши башлаганнан соң, Сөләйман Милло кирмәнен төзекләндерде+.

25Раббы өчен салынган мәзбәхтә Сөләйман елына өч тапкыр тулаем яндыру корбаны һәм татулык корбаны китерде, Раббы каршында хуш исле сумала-майлар көйрәтте. Шулай итеп, Аллаһы йортын төзү төгәлләнде.

26Сөләйман патша шулай ук Эдом җирендә, Камышлы диңгез буенда, Элат янындагы Эсион-Гебердә кораблар төзеде+. 27Хирам диңгез эшен белүче хезмәтчеләрен Сөләйман кешеләре белән бергә корабларда җибәрде,+
28һәм алар, Офир тарафына юл алып, Сөләйман патшага дүрт йөз егерме талант алтын алып кайтып бирделәр+.

10

Шеба мәликәсенең Сөләйман хозурына килүе

10^1•Шеба мәликәсе, Раббы исемен данлаган Сөләйман хакында ишетеп, авыр-четерекле сораулар белән сынар өчен, аның хозурына килде+. 2Иерусалимгә ул шактый зур мал-мөлкәт алып килгән иде: дөяләргә хуш исле сумала-майлар, байтак күләмдә алтын вә кыйммәтле-затлы ташлар төялгән иде. Ул, Сөләйман янына килеп, күңелендә йөрткән бар уй-фикерләре белән уртаклашты+. 3Мәликәнең һәммә сүзенә Сөләйман аңлатма бирде; сораулар арасында патша ачыклык кертә алмаган бер генә авыр нәрсә дә очрамады. 4Шеба мәликәсе Сөләйманның акыл-зиһенен, ул салган сарайны, 5патша өстәлендәге ризык-нигъмәтләрне, түрәләренең яшәү рәвешен, хезмәтчеләренең әдәплелеген һәм аларның өс-башын, патша шәрабчыларын, Раббы йортында патша китергән корбаннарны күргәннән соң, Шеба мәликәсе гаҗәпләнеп 6сүзен башлады:

– Синең эш-гамәлләрең, акыл-зиһенең турында үз җиремдә ишеткәннәрем хак дөрес икән. 7Бирегә килеп үз күзем белән күрмичә, мин ул сүзләргә ышанып бетмәгән идем, баксаң, синең хакта мин күргән кадәрнең яртысын да әйтмәгәннәр икән. Синдәге зиһен-акыл вә мал-мөлкәт мин ишеткәнгә караганда байтакка күбрәк. 8Синең кешеләрең нинди бәхетле! Көннең-көнендә синең каршыңда торып гакыллы сүзләреңне ишетүче хезмәтчеләрең нинди бәхетле! 9Синнән разый булып, сине Исраил тәхетенә утырткан Раббы Аллаңа шөкраннар яусын! Раббы, Исраил халкына булган мәңгелек мәхәббәтен раслап, гаделлек белән хөкем кылсын өчен, сине патша итеп куйган икән+.

10Шуннан патшага бүләккә ул йөз егерме талант алтын, күп итеп хуш исле сумала-майлар вә зиннәтле ташлар тапшырды; Шеба мәликәсе Сөләйман патшага бүләк иткән сыман хуш исле сумала-майларның әле моңарчы күрелгәне юк иде.

11(Офирдән алтын алып кайткан Хирам кораблары шулай ук аннан бик күп күләмдә бәкам[*] агачы һәм зиннәтле ташлар да төяп кайтты+. 12Патша әлеге агачтан Раббы йорты һәм үзенең сарае өчен терәү баганалары эшләтте, шулай ук җырчылар өчен гөслә һәм арфа да ясатты. Бүгенге көнгә кадәр аның кадәр агачның беркайчан кайтканы да, күрелгәне дә булмый.)

13Сөләйман патша үз кулы белән бүләк иткән әйберләрдән тыш Шеба мәликәсе үзе теләгән һәм сораган һәммә нәрсәне аңа бүләк кылды. Шуннан мәликә үзенең хезмәтчеләре белән үз җиренә юл алды.

Сөләйманның байлыгы

14•Сөләйманга ел саен алты йөз алтмыш алты талант алтын килеп тора иде; 15болардан тыш мал ташучылардан, сәүдәгәрләрдән, гарәпләр җирендәге бөтен патшалардан, өлкә башлыкларыннан керем килә иде.

16Сөләйман патша, алтыннан чүкеп, ике йөз данә зур калкан ясатты, һәр калканга алты йөз бека[*] алтын китте; 17шулай ук, алтыннан чүкеп, өч йөз данә кечерәк калкан да ясатты, аларның һәркайсына өчәр мина[*] алтын китте; һәм шушы калканнарны ул «Ливан урманы йорты»на куйдырды+.

18Шуннан патша, фил сөягеннән зур тәхет ясатып, аны саф алтын белән тышлатты. 19Тәхетнең басмалары алтау булып, тәхетнең аркасы өстән түгәрәкләнеп тора иде. Утыргычның һәр ике ягында култыкса бар, култыксалар янында арыслан сыны куелган; 20алты басманың һәр ике очында унике арыслан сыны тора. Моңа охшаган нәрсәнең башка бер генә патшалыкта да моңарчы күрелгәне булмый.

21Сөләйманның эчемлек өчен бөтен касәләре алтыннан булып, «Ливан урманы йорты»ндагы бөтен савыт-саба да саф алтыннан иде; биредә бер генә көмеш әйбер дә булмый, чөнки, Сөләйман патшалык иткән чорда, көмеш бик тә очсыз әйбер санала иде+. 22Диңгездә Хирам кораблары белән бергә патшаның Таршиш кораблары[*] йөреп, өч елга бер тапкыр алтын вә көмеш, фил сөяге һәм маймыллар, тавис кошлары төяп алып кайта торган иде+.

23Сөләйман патша үзенең байлыгы вә зиһене-гакылы белән җир йөзендәге бөтен патшалардан өстен саналды+. 24Аның йөрәгенә Аллаһы иңдергән зиһен-гакылны тыңлар өчен, җирдәге бар кешеләр Сөләйман белән күрешеп-сөйләшергә теләде+. 25Елның-елында аларның һәрберсе аңа бүләккә көмеш вә алтын савытлар, кием-салым, корал, хуш исле сумала-майлар, ат һәм качырлар алып килә торган булды.

26Сөләйман күп кенә сугыш арбалары һәм арба йөртүчеләр туплады: аның бер мең дүрт йөз сугыш арбасы һәм унике мең арба йөртүчесе бар иде; аларның бер өлешен ул махсус шәһәрләрдә, икенче өлешен үз янында Иерусалимдә тотты+. 27Сөләйман патша заманында Иерусалимдә көмеш гади ташка бәрабәр санала, эрбет агачы исә үзәндә үскән сикомор агачыдай күп иде. 28Атларны Сөләйманга Мисыр һәм Кыйведан китерделәр; патша сәүдәгәрләре аларны Кыйведа сатып ала иделәр+. 29Сугыш арбаларын Мисырдан алты йөз шәкыл[*], ә атларны йөз илле шәкыл көмешкә кайтарталар иде. Ат-арбаларны алар шулай ук хиттиләр һәм арамиләрнең патшаларына да илтә торганнар иде.

11

Сөләйманның Раббыдан йөз чөерүе

11^1Сөләйман патшаның, фиргавен кызыннан башка, тагын бихисап күп чит мәмләкәт хатын-кызларына гыйшкы төште. Алар арасында Мәаб, Аммон, Эдом, Сидун, Хит кызлары да бар иде. 2Алар хакында Раббы Үзенең Исраил халкын: «Ул кызларга өйләнмәгез, юкса алар йөрәгегезне үзләренең илаһларына аударыр», – дип, алдан кисәтеп куйган була. Әмма Сөләйманның гыйшкы төшеп, күңеле шуларга беректе+. 3Сөләйманның хатыннары арасында җиде йөз патша кызы вә өч йөз кәнизәк булып, әлеге хатыннар аның күңелен аздырды. 4Сөләйман олыгая төшкәч, хатыннары аның күңелен башка илаһларга аударды; аның йөрәге, атасы Давытныкы сыман, үзенең Раббы Алласына тугры булып калмады+. 5Сөләйман Сидун алиһәсе Ашторетка һәм аммониләрнең җирәнгеч илаһы Милкүмгә табына башлады+. 6Сөләйман, шул рәвешле, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды, атасы Давыт сыман, ахыргача Раббы юлында кала алмады. 7Иерусалимнән көнчыгышка табарак бер калкулыкта Сөләйман мәабиләрнең җирәнгеч илаһы Кемошка һәм аммониләрнең җирәнгеч илаһы Молыхка багышлап гыйбадәт кылу урыны ясады+. 8Шул рәвешле ул, хуш исле сумала-майлар көйрәтеп, үз илаһларына корбан китерүче чит мәмләкәт хатыннарының һәммәсе өчен шундый урыннар булдырды.

9-10Ике тапкыр Сөләйман янына иңгән, башка илаһларга табынмаска боерган Исраилнең Раббы Алласыннан йөз чөергән өчен, Раббының Сөләйманга нык ачуы чыкты, чөнки ул Раббы боерыкларын үтәмәде++. 11Шуннан Раббы Сөләйманга болай диде:

– Синең әнә шул эшләрең өчен, Минем белән төзегән килешүне сакламаган һәм Минем кагыйдәләремне үтәмәгән өчен, патшалыкны синең кулдан алып, хезмәтчеңә тапшырырмын+. 12Ләкин атаң Давыт хакына Мин моны син исән чакта эшләмәм – Мин аны синең углың кулыннан тартып алырмын. 13Мин аңардан бөтен патшалыкны алмам, колым Давыт хакына һәм Үзем сайлап алган Иерусалим хакына Мин синең углың кулында Исраилнең бер ыругын гына калдырырмын+.

Сөләйманның дошманнары

14Шуннан Раббы ихтыяры белән Эдом патшасы ыругыннан эдоми Һадад Сөләйманның дошманына әйләнде. 15Кайчандыр элек, Давыт эдомиләр белән сугыш алып барганда, яубашы Йоав үз гаскәриләренең мәетләрен күмәр өчен, Эдомга килеп, андагы барлык ир затын кырып бетерә+. 16Эдомның бөтен ир-атын кырып бетергәнче, Йоав һәм башка исраилиләр алты ай дәвамында анда яшиләр. 17Шул вакытта әлеге Һадад үзенең атасында хезмәттә торучы берничә эдоми белән бергә Мисырга качып котыла; ул чакта әле Һадад кечкенә бала була. 18Мидьяннан китеп, алар Паранга юнәләләр, анда берничә кешене үзләре белән ияртеп Мисырга – Мисыр патшасы, ягъни фиргавен янына киләләр. Ул аңа йорт-җир бүлеп бирә, азык-төлек белән тәэмин итә+. 19Һадад, фиргавеннең күңеленә ошап, аның шәфкатен казана, һәм фиргавен аңа үз хатыны Тахпенес мәликәнең сеңлесен хатынлыкка бирә. 20Шуннан Тахпенесның сеңлесе аңа Генубат атлы угыл таба. Тахпенес әлеге баланы фиргавен сараенда тәрбия кыла; фиргавен угыллары белән бергә Генубат фиргавеннең йортында яши.

21Шулай беркөнне Давытның дөнья куюы һәм яубашы Йоавның үлүе турындагы хәбәр Һададга килеп ирешкәч, фиргавенгә ул:

– Җибәр мине, мин үз җиремә кайтам, – диде.

22– Биредә син нәрсәгә дә булса мохтаҗ түгелдер бит, нигә шулай үз җиреңә ашкынасың? – дип сорады аңардан фиргавен.

– Мохтаҗ түгел, – дип җаваплады ул, – тик шулай да җибәр мине!

23Аллаһы Сөләйман дошманнарының санын тагын бер кешегә арттырды: ул – Соба патшасы Һададгызердан качып киткән Эльяда углы Резон иде+. 24Һададгызерның гаскәрен Давыт тар-мар китергәннән соң, әлеге Резон, үз тирәсенә кешеләр туплап, шул юлбасарларның башлыгына әверелде; аннары алар, Дәмәшкъкә китеп, шунда гомер сөрде+. 25Сөләйман үзе исән чакта, Резон, кинә тотып, Исраилнең дошманы булып кала бирде. Ул Арам иле белән идарә итте һәм, Һадад китергән бәла-казаларга өстәп, Исраилгә зыян сала торган булды.

Яробамның Сөләйманга каршы баш күтәрүе һәм Сөләйманның үлеме

26Берзаман Сөләйман хезмәтчеләреннән берсе, Эфраим нәселеннән булган, Середа шәһәрендә яшәүче Небат углы Яробам (аның әнкәсе тол хатын Серуга иде), патшага каршы баш күтәрде. 27Патшага баш күтәрүе әнә болай булды: Сөләйманның Милло кирмәнен төзегән, атасы Давыт шәһәрендә диварларның җимерек урыннарын төзекләндергән вакыты иде+. 28Яробам бик булдыклы кеше иде. Сөләйман, әлеге яшь егетнең ничек эшләвен күреп, аны Йосыф нәселеннән булган мәҗбүри рәвештә эшләүчеләргә башлык итеп куйды. 29Беркөнне Яробамга Иерусалимнән читкә чыгарга туры килде, шулчакны аңа юлда яңа киемнәр кигән шилоһлы Ахия пәйгамбәр килеп очрады. Ялан кырда алар икесе генә иде+. 30Шунда Ахия, өстендәге яңа киемнәрен салып, аларны унике кисәккә ерткалады да+
31Яробамга менә нәрсә диде:

– Ун кисәген үзеңә ал, чөнки Исраилнең Раббы Алласы болай дип әйтә: «Мин, Сөләйман кулыннан патшалыкны тартып алып, ун ыругны синең кулга тапшырам+. 32Ыругларның берсен исә колым Давыт хакына һәм бөтен Исраил ыруглары арасыннан Үзем сайлап алган Иерусалим шәһәре хакына Сөләйманга калдырам. 33Ул, Миннән йөз чөереп, Сидун алиһәсе Ашторетка, Мәаб алласы Кемошка, Аммон алласы Милкүмгә табына башлады, атасы Давыт кебек яшәмичә, Минем юлдан тайпылып, Минем күзгә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды, Минем кагыйдәләрне вә кануннарны бозудан сакланмады+. 34Мин аның кулыннан бөтен патшалыкны тартып алмыйм, Мин кушканнарны вә Минем кагыйдәләрне төгәл үтәгән, Үзем сайлап алган колым Давыт хакына Мин аны, үзе исән чакта, патша итеп калдырам. 35Патшалыкны Мин аның углы кулыннан тартып алырмын һәм аның ун ыругын сиңа тапшырырмын. 36Минем исемем шунда саклансын өчен, Үзем сайлап алган Иерусалим шәһәрендә, Минем йөзем каршында колым Давытның чырагы[*] гомер бакый янып торсын өчен, аның углына Мин бер ыругны бирермен+. 37Ә сине исә Мин Үзем сайлап алдым, һәм син җаның теләгән бар нәрсә өстеннән патшалык итәрсең – Исраил патшасы булырсың. 38Әгәр дә Мин кушканнарның һәммәсен үтәп, Минем юлдан тайпылмасаң, Минем күз алдында дөрес гамәлләр кылып, Минем кагыйдәләрне вә боерыкларны колым Давыт кебек бозудан саклансаң, Мин синең янда булырмын, синең йортыңны, Давыт йорты сыман, мәңгегә патшалар йорты итәрмен, Исраилне синең кулга тапшырырмын+. 39Сөләйман кылган хилафлыклар өчен, Мин Давыт нәселен хөкемгә тартырмын, ләкин гомерлеккә түгел».

40Сөләйман исә Яробамның җанын кыярга ниятләде; тик Яробам Мисырга, Мисыр патшасы Шишак янына качып китте һәм Сөләйман дөнья куйганчы шунда яшәде+.

41•Сөләйман патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр һәм аның гакылы-зиһене хакында «Сөләйман кылган гамәлләр» дигән китапта язылган. 42Шул рәвешле, Сөләйман Иерусалимдә бөтен Исраил белән кырык ел дәвамында идарә итте. 43Ул, дөнья куеп, атасы Давыт шәһәрендә дәфен кылынды, һәм аның урынына тәхеткә углы Рехабгам утырды.

12

Исраилиләрнең Рехабгамга каршы чыгуы

12^1•Рехабгамны патша итеп куяр өчен бөтен Исраил халкы Шәкемгә җыелгач, Рехабгам Шәкемгә килде+. 2Сөләйман патшадан Мисырга качып киткән һәм шунда яшәгән Небат углы Яробам, бу хакта ишетеп, Мисырда калды+. 3Исраилиләр Яробамны чакыртып кешеләр җибәрделәр, һәм ул бөтен Исраил җәмәгате белән бергә Рехабгам янына килде.

4– Синең атаң иңнәребезгә авыр йөк салды, син исә атаң безне мәҗбүр иткән михнәттән коткар, безнең өскә салган шушы авыр йөкне җиңеләйт, шул чагында без сиңа хезмәт итәрбез, – диде алар+.

5Рехабгам:

– Барыгыз, өч көннән кабат минем янга килерсез, – дип җавап бирде, һәм кешеләр өйләренә таралды.

6Рехабгам патша, атасы Сөләйман исән чакта аңа хезмәт күрсәткән өлкәннәрне чакыртып, алардан:

– Халыкка нәрсә дип җавап бирергә киңәш итәрсез? – дип сорады.

7Өлкәннәр аңа:

– Әгәр син бүген әлеге халыкның хезмәтчесе булып аңа булышлык күрсәтсәң, тәмле телеңне кызганмасаң, алар мәңгегә синең хезмәтчеләреңә әйләнер, – диде.

8Тик Рехабгам өлкәннәр киңәшенә колак салмады, үзе белән бергә үскән һәм аңа хезмәт күрсәткән яшьтәшләренә мөрәҗәгать итте:

9– «Атаң безнең иңнәргә салган йөкне җиңеләйт», – дип әйткән бу халыкка сез ничек җавап бирергә киңәш итер идегез? – дип сорады ул алардан.

10Аның белән бергә үскән ишләре болай әйтте:

– «Атаң безнең иңнәргә авыр йөк салды, син исә аны җиңеләйт», – дип әйткән бу халыкка син: «Минем чәнти бармагым атамның биленнән калынрак. 11Әгәр минем атам сезнең иңнәргә авыр йөк салган булса, мин әлеге йөкне тагын да арттырырмын; атам сезне камчы белән суктырган булса, мин биргән җәза исә чаян чагуына тиңләшер», – дип әйт.

12Патшаның «Өч көннән минем янга килерсез» дигән әмеренә буйсынып, Яробам вә бар халык, өч көн үтүгә, Рехабгам янына әйләнеп килде. 13Патша, өлкәннәрнең киңәшенә колак салмыйча, халык белән бик кырыс сөйләште+. 14Яшьтәшләренең киңәшен тотып:

– Минем атам сезнең иңгә авыр йөк салган булса, мин аны тагын да арттырырмын, атам сезне камчы белән суктырган булса, мин биргән җәза чаян чагуына тиңләшер, – диде.

15Халык сүзенә патша колак салмады, һәм бу хәл Раббының ихтыяры буенча булды – Ул моны Небат углы Яробамга шилоһлы Ахиядән әйттергән сүзләре хакка чыксын өчен шулай эшләде+. 16Патшаның халык сүзенә колак салмавын күреп, исраилиләр аңа:

– Давыт белән нәрсәбез уртак безнең?! Ишай углы мирасында безнең өлешебез юк. Шулай булгач, исраилиләр, чатырларыгызга таралышыгыз! Давыт нәселе хәзер үз йортын гына карасын! – дип, өйләренә кайтып киттеләр+.

17Рехабгам, шулай итеп, Яһүдә шәһәрләрендә яшәүче исраилиләр белән генә идарә итеп калды.

18Шулай беркөнне Рехабгам патша мәҗбүр эшчеләр өстеннән назыйр булган Адунирамны[*] эш белән исраилиләр янына җибәргәч, исраилиләр аны таш атып үтерделәр, Рехабгам патша үзе исә ашыгып-кабаланып арбасына утырды да Иерусалимгә качып өлгерде+. 19Шул вакыттан башлап бүгенге көнгә кадәр Исраил халкы Давыт йортына буйсынмый.

20Исраилиләр, Яробамның әйләнеп кайтканын ишетеп, аны халык җыенына чакыртып китерделәр дә бөтен Исраил халкы өстеннән патша итеп куйдылар. Бары тик Яһүдә ыругы гына Давыт йортына тугры булып калды+.

21Иерусалимгә әйләнеп кайтканнан соң, Сөләйман углы Рехабгам, патшалыкны үзенә кайтарырга ниятләнеп, Исраил халкына каршы сугышка чыгар өчен, бөтен Яһүдә һәм Беньямин ыругларыннан йөз сиксән меңлек гаскәр туплады. 22Ләкин Аллаһы кешесе[*] Шәмәгыйягә Аллаһыдан мондый сүз иреште:+

23-24– Яһүдә патшасы Сөләйман углы Рехабгамга һәм бөтен Яһүдә вә Беньямин йортына, шулай ук калган бар халыкка, Раббы болай дип әйтә, диген: «Үзегезнең туганнарыгыз исраилиләргә каршы сугыш башламагыз; һәркайсыгыз үзенең өенә әйләнеп кайтсын, чөнки соңгы вакыйгалар Минем ихтыярым белән эшләнде».

Халык, Раббы сүзенә колак салып, Раббы сүзе буенча өйләренә кайтып китте.

Яробамның Раббыдан йөз чөерүе

25Яробам, таулы Эфраим төбәгендәге Шәкем шәһәрен ныгытып, шунда яши башлады; аннары әлеге шәһәрдән китеп, Пенуилне ныгытты+. 26-27Күңеленнән Яробам болай уйлады:

– Әгәр бу халык, корбан китерү өчен, әүвәлгечә Иерусалимгә, Раббы йортына йөри торган булса, халыкның күңеле кабат хуҗаларына – Яһүдә патшасы Рехабгамга берегеп куюы бар, ул чагында патшалык яңадан Давыт йортына күчәр һәм халык, минем җанымны кыеп, кабат Яһүдә патшасы Рехабгамга йөзе белән борылыр+.

28Шуннан патша, киңәш-табыш итеп, алтыннан ике бозау сыны койдырып алды да:

– Иерусалимгә йөрү сезгә кыендыр. Исраил, сине Мисыр җиреннән алып чыккан аллалар менә шушыдыр, – дип, халыкка мөрәҗәгать итте+
29һәм сыннарның берсен Бәйт-Элдә, икенчесен Данда урнаштырды.

30Бу гөнаһ эш иде; әлеге сурәтләргә гыйбадәт кылыр өчен, халык хәтта Данга кадәр барып җитә торган булды.

31Шуннан Яробам, калку урыннарда гыйбадәтханәләр салдырып, халык арасыннан (гәрчә алар Леви угыллары булмаса да) каһиннәр[*] билгеләп куйды. 32Аннары сигезенче айның унбишенче көнен бәйрәм көне дип игълан итте. Әлеге бәйрәм Яһүдәдә үткәрелә торган бәйрәм төсен алып, Яробам шул көнне мәзбәхтә корбан китерә торган булды. Үзе ясаткан бозау сыннарына корбан китерү йоласын ул Бәйт-Эл шәһәрендә башкарды. Бәйт-Элдәге калку урыннарда үзе салдырган гыйбадәтханәләргә Яробам каһиннәр билгеләде. 33Шулай итеп, сигезенче айның үзе билгеләгән унбишенче көнендә – Исраил халкы өчен бәйрәм дип игълан ителгән көндә – Яробам, корбан китерү өчен, Бәйт-Элдәге үзе төзеткән мәзбәх янына килде.

13

Яһүдәдән Аллаһы кешесенең килүе

13^1Яробам, корбан китерергә җыенып, мәзбәх янында басып торганда, Раббы сүзенә буйсынып, Бәйт-Элгә Яһүдәдән Аллаһы кешесе килде+. 2Аллаһы кешесе мәзбәхкә Раббы сүзләрен җиткереп әйтте:

– И-и мәзбәх, мәзбәх! Раббы болай ди: «Давыт йортында Йошия атлы угыл туар һәм мәзбәхтә корбан китерүче, калкулыкларда хезмәт итүче каһиннәрнең үзләрен синең өстеңдә корбан китерер, һәм синең өстеңдә адәм сөякләре яндырылыр»+.

3Шул көнне ул киләчәк турында хәбәр бирде:

– Раббыдан шундый хәбәр-билге килде: менә бу мәзбәх хәзер таралыр да андагы көл тузып бетәр, – диде.

4Аллаһы кешесенең Бәйт-Элдәге мәзбәх хакында әйткән сүзләрен ишеткәч, Яробам патша мәзбәхтән кулын алды да, әлеге кешегә күрсәтеп:

– Тотыгыз шуны! – диде.

Шулчакны аның әлеге кешегә таба сузылган кулы, катып калып, бөтенләй йөрмәскә әйләнде. 5Раббы исеменнән Аллаһы кешесе әйткән хәбәр-билге буенча мәзбәх тә таралып-уалып китте, көл дә тузып юкка чыкты.

6Шунда Аллаһы кешесеннән патша:

– Раббы Аллаңнан ялварып сора, минем хакта, зинһар, дога кыл: кулымны әүвәлге хәленә кайтарсын, – дип үтенде.

Аллаһы кешесе Раббыга догаларын юллады, һәм патшаның кулы, хәрәкәткә килеп, әүвәлге хәленә кайтты+.

7Патша шуннан Аллаһы кешесенә:

– Әйдә минем белән йортыма бар, ризыгымнан авыз ит, сине бүләклисем килә, – диде.

8Әмма Аллаһы кешесе патшага болай дип җаваплады:

– Мөлкәтеңнең яртысын бирсәң дә, синең белән барасым һәм анда авызыма ризык кабасым, су эчәсем юк+. 9Чөнки Раббы ныгытып әйтеп куйды: «Авызыңа ризык аласы, суларын эчәсе булма, кайткан чакта да, барган юлыңнан түгел, башка җирдән әйләнеп кайт», – диде.

10Шуннан ул, Бәйт-Элгә килгән юлыннан кайтмыйча, башка юлдан китте.

11Бәйт-Элдә бер карт пәйгамбәр яши иде. Шуның угыллары, өйгә кайткач, Аллаһы кешесенең ул көнне Бәйт-Элдә ни-нәрсәләр эшләгәнен, патшага нәрсәләр сөйләгәнен аталарына җиткерделәр.

12– Кайсы юлдан китте ул? – дип сорады алардан аталары.

Һәм угыллары Яһүдәдән килгән Аллаһы кешесенең кайсы юлдан китүен күрсәттеләр.

13– Иярләгез әле миңа ишәкне, – диде ул угылларына.

Угыллары ишәкне иярләп биргәч, ул ишәгенә атланды да 14Аллаһы кешесе артыннан китеп барды. Аллаһы кешесен куып җиткәндә, тегесе имән төбендә утыра иде.

– Яһүдәдән килгән Аллаһы кешесе син буласыңмы? – дип сорады аңардан карт.

– Мин булам, – диде тегесе.

15– Әйдә минем белән өемә бар, ризыгымнан авыз ит, – диде ул аңа.

16– Юк, синең белән кире китеп, өеңә бара алмыйм мин; бу урында синең белән авызыма ризыгыңны ала һәм суыңны эчә алмыйм. 17Чөнки Раббы мине: «Анда авызыңа ризык аласы, суларын эчәсе булма, кайтканда да, барган юлыңнан түгел, башка юлдан кайт», – дип кисәтеп куйды, – диде Аллаһы кешесе.

18– Мин дә синең кебек үк пәйгамбәрдер, – дип җаваплады аңа карт, – фәрештә миңа Раббының сүзләрен җиткерде: «Аны кире үзеңә алып кайт, тамагына капкалап, су эчсен», – диде (тик бу ялган сүз иде).

19Шуннан Аллаһы кешесе аңа ияреп кайтты, картның өендә ризыктан да авыз итте, су да эчте. 20Алар әле өстәл янында утырган чакта, карт пәйгамбәргә Раббы сүзе иңде, 21һәм Яһүдәдән килгән Аллаһы кешесенә карт пәйгамбәр менә нәрсә диде:

– Раббы болай ди: Раббы сүзенә буйсынмыйча, Раббы Аллаңның боерыгын үтәмичә, 22кире әйләнеп кайтып, «Авызыңа ризык алма, су эчмә» дигән урында икмәк ашаган һәм су эчкән өчен, синең җәсәдеңә[*] ата-бабаларың каберлегендә урын табылмас.

23Аллаһы кешесе тамагына ашап су эчкәннән соң, аны кире борып үзенә алып кайткан карт кеше аның өчен ишәк иярләде, 24һәм теге китеп тә барды. Юлда аңа бер арыслан очрап аны үтерде. Шуннан аның гәүдәсе юл өстендә ятып калды; ишәк белән арыслан исә аның гәүдәсе янында басып калдылар+. 25Узып баручы кешеләр, юл өстендә яткан үле гәүдәне һәм аның янында басып торган арысланны күреп, карт пәйгамбәр яшәгән шәһәргә җиткәч, бу хакта шәһәр халкына сөйләделәр.

26Аллаһы кешесен барыр юлыннан борып үзенә алып кайткан пәйгамбәр бу хакта ишетеп:

– Раббы сүзенә буйсынмаган теге Аллаһы кешесе ул. Раббы аны, алдан кисәткәнчә, арыслан иркенә тапшырды, һәм арыслан аны ботарлап үтерде. Шул рәвешле, Раббы Үзе әйткәннәрне үтәде, – диде һәм 27угылларына ишәген иярләргә кушты; тегеләр аңа ишәкне иярләп бирделәр.

28Шуннан ул китеп барды һәм Аллаһы кешесенең юлда яткан үле гәүдәсен тапты; ишәк тә, арыслан да үле гәүдә янында басып торалар иде; арыслан мәеткә кагылмаган, ишәкне дә ботарлап ташламаган. 29Пәйгамбәр Аллаһы кешесенең гәүдәсен күтәреп алып ишәгенә салды да, матәм тотар һәм җир куенына тапшырыр өчен, кабат үзенең шәһәренә кайтып китте. 30Аның җәсәден үзенең төрбәсенә урнаштырып, угыллары белән бергә ул:

– И-и туганым! – дип елап-сыктады.

31Аны җирләгәннән соң, үзенең угылларына:

– Дөнья куйганнан соң мине әлеге Аллаһы кешесе янында бер төрбәдә җирләгез; минем сөякләрне аның сөякләре янына урнаштырыгыз, – дип әйтеп куйды. – 32Бәйт-Элдә төзелгән мәзбәх вә Самарея калаларындагы калку урыннарда салынган барлык гыйбадәтханәләр турында Раббы боерыгы буенча әлеге пәйгамбәр әйткән сүзләр хакка чыгачактыр.

33Шушы вакыйгадан соң да Яробам үзенең явыз ниятеннән кайтмады, калку җирләрдә халык арасыннан каһиннәр билгеләвен дәвам итте; теләге булган һәр кешене каһин хезмәтенә багышлап, алар калкулыктагы гыйбадәтханәләрдә каһин булып китте. 34Бу гамәлләрнең һәммәсе Яробам йортын һәлакәткә этәрүче, җир йөзендә аның нәселен корытучы гөнаһ булды+.

14

Ахиянең Яробамга каршы пәйгамбәрлек итүе

14^1Шулвакыт Яробамның углы Абия авырып китте дә, 2Яробам үзенең хатынына болай диде:

– Бар, Яробам хатыны икәнеңне танымасыннар өчен, өс-башыңны алыштыр да Шилоһка кит. Анда Ахия атлы бер пәйгамбәр бар; шушы халыкның патшасы буласымны миңа ул әйткән иде+. 3Үзең белән ун ипи, көлчә һәм бер чүлмәк бал ал да аның янына бар; ул сиңа угыл белән нәрсә буласын әйтеп бирер+.

4Яробам хатыны нәкъ ире кушканча эшләде: җыенып Шилоһка, Ахия йортына юнәлде. Ахия инде күрми, чөнки картаюдан аның күзләре сукырайган иде. 5Әмма Ахиягә Раббы:

– Әнә, углы хакында сорашыр өчен, синең янга Яробам хатыны килә, чөнки аның углы авырып киткән. Аңа Минем сүзләремне җиткерерсең. Ул үз киеменнән килми, – дип, алдан хәбәр итеп куйган иде.

6Ишектән кергән хатынның аяк тавышын ишетүгә Ахия:

– Бире уз, Яробам хатыны. Нәрсәгә дип сиңа өс-башыңны алыштырырга иде?! – диде. – Миндә синең өчен начар хәбәрләр бар. 7Бар, Яробамга әйт, Исраилнең Раббы Алласы болай дип әйтә, диген: «Мин сине, халык арасыннан аерып алып, Үземнең халкым Исраилнең хакиме итеп куярга ихтыяр кылдым+. 8Патшалыкны, Давыт йортыннан тартып алып, сиңа тапшырдым, ә син колым Давыт сыман булып чыкмадың. Ул, Минем боерыкларны үтәп, ихлас күңелдән минем юлдан барып, Минем күз алдында дөрес гамәлләр кылды;+
9син исә үзеңә кадәр булганнарның барчасына караганда да явызрак булып чыктың, ачуымны чыгарыр өчен, үзеңә башка илаһлар, башка сыннар койдырдың, Миннән йөз чөердең+. 10Шуның өчен Мин йортыңны бәлагә дучар итәчәкмен: Яробам йортындагы һәммә ир-ат затын (тоткынлыкта яисә иректә булуына карамастан) кырып чыгачакмын, тиресне беткәнче яндырган сыман, Яробам йортын да шулай яндырып бетерәчәкмен+. 11Әҗәлен шәһәр җирендә тапкан яробамларны этләр ботарлап ташлаячак, басу-кырда үлеп калганын күк кошлары чукып бетерәчәк». Раббы әнә шулай ди+.

12Сүзен дәвам итеп Ахия:

– Син үзең исә тор да өеңә әйләнеп кайт, – диде. – Калага аяк басуыңа, балаң дөнья куяр. 13Бөтен Исраил халкы елап-сыктап аны җир куенына тапшырыр; Яробам йортыннан бары ул гына гүргә иңдерелер, чөнки Яробам йортыннан бары ул гына Исраилнең Раббы Алласы күңеленә ярый алды+. 14Шуннан соң Раббы Исраил өстеннән Үзенә икенче берәүне патшалыкка ихтыяр кылыр, һәм ул патша шул көнне үк Яробам йортын тар-мар китерер; һәм болар барысы хәзер үк тормышка ашар+. 15Раббы Исраилне җәзага тартыр, һәм ул агымсуда чайкалып торган камыш сыман булыр. Алиһә Аширә хөрмәтенә баганалар куеп, Раббының ачуын кузгаткан Исраил халкын Ул аларның ата-бабаларына бирелгән игелекле җирдән елганың[*] аръягына сөрер+. 16Шул рәвешле, Яробам үзенең гөнаһ эшләре белән Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән өчен, Раббы Исраилне дошман кулына тапшырыр.

17Әлеге сүзләрдән соң Яробам хатыны китәргә кузгалды. Тирсага кайтып җитеп бусаганы атлауга, баласы дөнья куйды. 18Баланы гүргә иңдергән чакта (Раббы Үзенең колы Ахия пәйгамбәр аша әйттергәнчә) бөтен Исраил яшь түкте.

19Яробам патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, аның ничек сугышуы, ничек патшалык итүе Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән+. 20Яробам егерме ике ел дәвамында патшалык итте; дөнья куйганнан соң, аның урынына тәхеткә углы Надаб утырды.

Яһүдә патшасы Рехабгам

21•Сөләйман углы Рехабгам исә Яһүдәдә патшалык итә бирде. Тәхеткә утырганда, аңа кырык бер яшь иде; Үзенең исеме шунда саклансын өчен, Исраил ыруглары арасыннан Раббы сайлап алган шәһәрдә – Иерусалимдә – унҗиде ел дәвамында патшалык итте ул. Рехабгамның әнкәсе аммони Нагама иде. 22Яһүдә халкы, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр, гөнаһ эшләр кылып, ата-бабаларына караганда да Раббының ачуын ныграк чыгарды. 23Алар да үзләренә һәрбер калкулыкта, киң ябалдашлы вә мул яфраклы һәр агач төбендә гыйбадәт кылу урыннары төзеделәр, изге баганалар вә алиһә Аширә хөрмәтенә баганалар куйдылар. 24Алар җирендә хәтта фәхеш ирләр[*] дә булды, чөнки исраилиләр Раббы кудырган чит халыкларның бөтен әшәке эшләрен кабатлады+.

25Рехабгам бишенче елын патшалык иткәндә, Мисыр патшасы Шишак Иерусалимгә каршы яуга күтәрелде+
26һәм Раббы йортындагы, патша сараендагы хәзинәләрне талап бетерде, бөтен нәрсәне, шул исәптән Сөләйман ясаткан бөтен алтын калканнарны да, үзе белән алып китте+. 27Соңыннан Рехабгам патша, алтын калканнар урынына бакыр калканнар эшләтеп, аларны патша сарае ишеген саклаучы җансакчыларның башлыклары карамагына тапшырды. 28Патша Раббы йортына юнәлгән чакта, җансакчылар шул калканнарны тотып чыга иделәр һәм аннары кабат җансакчылар бүлмәсенә кертеп куя торганнар иде.

29Рехабгам патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 30Рехабгам белән Яробам арасында сугышлар беркайчан бетеп тормады. 31Рехабгам, дөнья куеп, Давыт шәһәрендә ата-бабалары янына гүргә иңдерелде. Аның әнкәсе аммони Нагама иде. Аннары тәхеткә Рехабгам урынына углы Абия килде.

15

Яһүдә патшасы Абия

15^1•Небат углы Яробам Исраилдә унсигезенче елын патшалык иткәндә, Яһүдә тәхетенә Абия килде. 2Иерусалимдә ул өч ел дәвамында патша булып торды. Аның әнкәсе Мәгакәһ – Абшалум кызы иде.

3Абия дә үзенең атасы кылган бөтен гөнаһларны кабатлады; бабасы Давыттан аермалы буларак, Раббы Алласына ихлас күңелдән итагать итмәде+. 4Шуңа да карамастан Раббы Алласы аңа Давыт хакына Иерусалимдә чыраг яндырды – аның углын тәхеткә утыртты һәм шулай итеп Иерусалимне тагын да ныгытты+. 5Чөнки Давыт Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр генә кылды, хитти Урия белән булган кыланышын санамаганда, Раббы кушканнардан гомере буена читкә тайпылмады+.

6Рехабгам һәм Яробам арасында урнашкан дошманлык Абия идарә иткән чорда да саклана бирде. 7Абия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. Абия белән Яробам да гомер бакый дошманлашып яшәделәр. 8Абия, дөнья куеп, Давыт шәһәрендә гүргә иңдерелде. Аның урынына тәхеткә углы Аса килде.

Яһүдә патшасы Аса

9•Исраил патшасы Яробам егерменче елын патшалык иткәндә, Яһүдә тәхетенә Аса утырды һәм 10кырык бер ел дәвамында Иерусалим каласында патшалык итте. Аның Мәгакәһ исемле әбисе Абшалум кызы иде. 11Аса, бабасы Давыт сыман, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр генә кылды. 12Ул, үз җиреннән бөтен фәхеш ирләрне куып чыгарып, ата-бабалары ясаткан барлык сыннарны алып ташлады+. 13Алиһә Аширә хөрмәтенә табыну баганасы куйдырган өчен, Аса хәтта әбисе Мәгакәһне патшабикә исеменнән мәхрүм итте. Әлеге багананы ул, чапкалап, Кыдрун ташкыны буенда утка салды+. 14Калкулыкларындагы гыйбадәт кылу урыннарын юк итмәсә дә, Аса гомер бакый ихлас күңелдән Раббыга итагать итеп яшәде; 15заманында атасы, соңыннан үзе дә Раббы исеменә багышлаган көмеш вә алтынны, савыт-сабаны ул Раббы йортына кертеп урнаштырды+.

16Аса һәм Исраил патшасы Багша идарә иткән заманда, алар арасында орыш-кырылышлар туктап тормады. 17Бервакыт Исраил патшасы Багша Яһүдәгә каршы яуга күтәрелде һәм, беркем дә Яһүдә патшасы Аса биләмәсеннән чыга яисә анда үтеп керә алмасын өчен, Рамаһ каласын ныгыта башлады. 18Шуннан Аса Раббы йорты вә патша сарае хәзинәсендә булган бар алтын-көмешне җыеп алды һәм, әлеге байлыкны хезмәтчеләренә тапшырып, Дәмәшкътә яшәүче Арам патшасына – Хезьйон углы Табриммунның Бен-Һадад атлы углына озатты. Хезмәтчеләре аша аңа түбәндәге сүзләрне юллады:+

19– Минем атам белән синең атаң дустанә мөнәсәбәтләрдә яшәгән кебек, без дә синең белән үзара солых төзик. Менә, мин сиңа көмеш вә алтын җибәрәм, син исә, Исраил патшасы Багша илемнән китсен өчен, аның белән беркеткән солыхыңны өзсәң иде.

20Бен-Һадад Аса патша белән ризалашты һәм үзенең яубашларын Исраил калаларына каршы сугышка җибәрде. Ул Ионны, Данны, Әбел-Бәйт-Мәгакәһне һәм бөтен Киннеретне, шулай ук Нәптали җирен басып алды. 21Бу хакта ишеткәннән соң, Багша, Рамаһны ныгытудан туктап, Тирсага әйләнеп кайтты+. 22Аса патша исә, берәүне дә калдырмыйча бөтен яһүдиләрне җыеп китереп, төзелеш өчен Багша китерткән барлык таш вә агачны Рамаһ каласыннан ташытып бетерде дә шулар белән Миспа каласын һәм Беньямин җирендәге Геба каласын ныгытты.

23Аса патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул күрсәткән батырлыклар, башкарган бөтен эшләр, ул төзегән шәһәрләр хакында Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. Картаймыш көнендә Асаның аяклары сызлый торганга әйләнде. 24Аса, дөнья куйгач, үзенең бабасы Давыт шәһәрендә ата-бабалары янына гүргә иңдерелде. Аның урынына патшалыкка углы Еһошафат килде+.

Исраил патшасы Надаб

25Яробам углы Надаб исә Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең икенче елында Исраил тәхетенә утырды һәм Исраил өстеннән ике ел дәвамында патшалык итте+. 26Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән атасы эзеннән китте һәм аның гөнаһларын кабатлады.

27Исәсхәр ыругыннан булган Ахия углы Багша, аңа каршы фетнә оештырып, Надаб вә барча исраилиләр Пелешет җирендәге Гиббетон шәһәрен камалышка алган чакта, аның җанын кыйды+. 28Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең өченче елында Багша, Надабны үтереп, үзе аның урынына тәхеткә утырды.

29-30Тәхеткә килгәч, Багша бөтен Яробам йортын тоташтан кырып бетерде, беркемне дә кызганмады. Яробамның гөнаһлары, аның исраилиләрне дә гөнаһ юлына этәргәне һәм, шулай итеп, Раббының – Исраил Алласының ачуын чыгарганы өчен, Үз колы – шилоһлы Ахия аша Раббы алдан ук әйтеп куйган сүзләрнең тормышка ашуы иде бу+.

31Надаб патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 32Исраил патшасы Багша һәм Аса патшалык иткәндә, алар арасында орыш-кырылышлар бетеп тормады.

Исраил патшасы Багша

33Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең өченче елында Тирсада тәхеткә Ахия углы Багша килде һәм, бөтен исраилиләр өстеннән патша булып, шул рәвешле егерме дүрт ел патшалык итте. 34Ул Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр эшләде, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Яробам эзеннән китте һәм аның гөнаһларын кабатлады.

16

16^1Шуннан Багша хакында Ханани углы Еһүгә Раббы сүзе иңде+.

2– Мин сине, юктан бар кылып, Үз халкым Исраилнең хакиме итеп куйдым, – диде Раббы, – син исә Яробам юлыннан киттең. Минем халкым Исраилне гөнаһ кылуга этәреп ачуымны чыгардың+. 3Шуның өчен Багшаның үзен вә аның йортын Мин зил-зәбәр китерәчәкмен, Небат углы Яробамның йортын нишләткән булсам, синең йортың белән дә шуны ук кылачакмын+. 4Багша ыругыннан кем дә булса калада җан тәслим кылса, аны этләр ботарлар, кырда үлеп калганын исә күк кошлары чукып бетерер+.

5Багша патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр һәм күрсәткән батырлыклар Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 6Багша, дөнья куеп, Тирса каласында гүргә иңдерелде. Аның урынына тәхеткә углы Элаһ килде. 7Әмма Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, Аның ачуын чыгарган һәм Яробам йортына ияреп хилаф эшләр башкарган, шулай ук Яробам йортын тар-мар китергән өчен, Багшаның үзе вә аның йорты турында Раббы пәйгамбәре Ханани углы Еһү аша җиткергән сүзләре әйтеп куелган иде инде.

Исраил патшасы Элаһ

8Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең егерме алтынчы елында Багша углы Элаһ, Исраил өстеннән патша булып, Тирсада тәхеткә утырды һәм ике ел дәвамында патшалык итте. 9Аның хезмәтчеләреннән Зимри исемле берәү – сугыш арбаларының яртысы белән җитәкчелек итүче адәм – аңа каршы фетнә оештырды: Элаһ Тирсадагы патша сарае башлыгы Арса йортында эчеп исергәч,+
10Зимри шунда килеп керде дә аны үтерде. Бу хәл Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең егерме җиденче елында булды. Элаһ урынына тәхеткә Зимри утырды.

11Патшалыкны кулына төшереп тәхеткә менеп утыруга, Зимри, Багша йортының бер генә ир-ат затын да калдырмыйча, бөтенесен кырып бетерде. Шулай ук аның бөтен туган-тумачалары һәм дусларының да башына җитте. 12-13Багшаның йортын Зимри тулысынча юкка чыгарды, һәм бу хәл Багша үзе һәм аның углы Элаһ кылган барлык гөнаһлар өчен һәм шул хилаф эшләре белән Исраил халкын да гөнаһ юлына этәргән һәм үзләренең файдасыз сыннары белән Раббының – Исраил Алласының ачуын чыгарган өчен, Раббының Багша турында Еһү пәйгамбәр аша җиткергән сүзләренең тормышка ашуы иде+.

14Элаһ патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән.

Исраил патшасы Зимри

15Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең егерме җиденче елында тәхеткә Зимри килеп Тирсада җиде көн патша булып торды. Ул көннәрдә Исраил гаскәренең пелештиләр шәһәре Гиббетонны камалышта тоткан вакыты иде+. 16Шәһәрне камап алган исраилиләр, Зимринең фетнә оештырып патша җанын кыюын белгәннән соң, шул көнне үк үзләренең станында яубашы Омрине Исраил патшасы дип игълан иттеләр. 17Шуннан Омри һәм аның белән бергә бөтен исраилиләр, Гиббетонны ташлап, Тирса каласын камап алдылар. 18-19Зимри исә, шәһәрнең алынганын күреп, патша сарае кальгасына кереп бикләнде һәм үзе артыннан патша сараена ут төртте. Гөнаһ эшләр эшләгән, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылган һәм, Яробам юлыннан китеп, шул хилаф эшләре белән Исраил халкын да гөнаһ юлына этәргән өчен, ул шунда әҗәлен тапты.

20Зимри патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул оештырган фетнә хакында Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән.

Исраил патшасы Омри

21Шул вакытны Исраил халкы икегә бүленде: аның бер яртысы тәхеткә Гинат углы Тибнине утыртмакчы булды, икенче яртысы исә Омри ягына чыкты. 22Ахырда Омри яклы халык Гинат углы Тибни теләктәшләрен җиңеп чыкты, һәм, Тибни җан тәслим кылып, патша тәхетенә Омри утырды.

23Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең утыз беренче елында Исраил тәхетенә Омри утырды һәм унике ел дәвамында патша булып торды. Шуның алты елын ул Тирсада патшалык итте. 24Шулай бервакыт Омри, ике талант көмеш бәрабәренә Самар атлы берәүдән Самарея калкулыгын сатып алып, шунда шәһәр төзетте һәм калкулыкның элекке хуҗасы Самар хөрмәтенә әлеге шәһәргә Самарея дип исем кушты. 25Әмма Омри, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, үзенә кадәр булганнарның барсына караганда да күбрәк явызлык эшләде+. 26Ул, Небат углы Яробам юлыннан китеп, үзенең хилаф эшләре белән Исраил халкын гөнаһ юлына этәрде, файдасыз сыннары белән Раббының – Исраил Алласының ачуын чыгарды.

27Омри патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр һәм күрсәткән батырлыклар Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 28Омри, дөнья куеп, Самареядә гүргә иңдерелде. Аның урынына тәхеткә углы Ахаб килде.

Ахабның Исраил патшасы булуы

29Омри углы Ахаб Исраил тәхетенә Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең утыз сигезенче елында килде һәм Исраил өстеннән Самареядә егерме ике ел дәвамында патша булып торды. 30Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләрне Омри углы Ахаб үзенә кадәр булганнарның барысына караганда да күбрәк эшләде+. 31Небат углы Яробам кылган гөнаһ эшләрне кабатлап кына калмыйча, ул, Сидун патшасы Этбагалның Изебел атлы кызын хатынлыкка алып, Багалга табына һәм гыйбадәт кыла башлады+. 32Самареядә Багалга багышлап төзеткән гыйбадәтханәдә мәзбәх эшләтте+. 33Ахаб шулай ук Аширәгә табыныр өчен махсус багана утыртты. Шул рәвешле, Ахаб Исраил Алласы Раббының ачуын кабартырдай хилаф эшләрне үзенә кадәр булган бөтен Исраил патшаларына караганда да күбрәк кылды.

34Ахаб идарәсе чорында Бәйт-Эл каласыннан Хиел атлы берәү өр-яңадан Әрихә шәһәрен тергезде: шәһәр нигезен ул беренче углы Абирамның җаны бәрабәренә салды, ә шәһәр капкасын төпчек углы Сигүвнең җаны бәрабәренә куйды. Һәм бу – Нун углы Ешуа аша Раббы әйткән сүзләрнең тормышка ашуы иде+.

17

Козгыннарның Ильясны тукландыруы

17^1Гилыгад җирендәге Тишбә шәһәрендә яшәүче Ильяс Ахабка болай диде:

– Үзем табынган Исраилнең Раббы Алласы Үзе шаһиттыр: бу елларда җиргә чык бөртеге дә, яңгыр тамчысы да төшмәс! Төшә калса да, бары минем боерыгым буенча гына булыр+.

2Шуннан Ильяска Раббы сүзе иңде:

3– Биредән китеп, көнчыгыш тарафына юл ал һәм Үрдүннән көнчыгыштарак аккан Керит инеше буенда яшерен. 4Шул инештән эчеп сусыныңны басарсың, ә козгыннар сине тукландырып торыр – Мин аларга шулай боердым.

5Шуннан ул, юлга кузгалып, һәммәсен Раббы кушканча эшләде: Үрдүннән көнчыгышта аккан Керит инешенә җитеп, шунда калды. 6Иртәләрен вә кичләрен козгыннар аңа икмәк белән ит китерделәр, ә сусынын ул инештән су эчеп басты.

Ильяс һәм Сарепаттагы тол хатын

7Күпмедер вакытлар узгач, әлеге инеш кипте, чөнки җиргә яңгыр яумады. 8Шунда Ильяска Раббы сүзе иңде:

9– Бар, Сидун Сарепатына кузгал һәм шунда кал; Мин андагы бер тол хатынга синең тамагыңны кайгыртырга боердым+.

10Шуннан ул, торып, Сарепат тарафына юл алды; шәһәр капкасына килеп җиткәч, утын җыеп йөрүче бер тол хатынга тап булды. Ильяс аны чакырып алып:

– Зинһар, миңа эчәргә чүлмәгеңнән бераз су бир, – диде.

11Хатын су алып килергә дип китеп барганда аның артыннан:

– Ашарыма берәр телем икмәк тә алсаң иде, – дип кычкырды.

12– Раббы Аллаң Үзе шаһиттыр: минем һичнинди пешкән ризыгым юк, кисмәктә бер уч он белән чүлмәк төбендә бераз май калды. Хәзер утынга бер-ике агач җыеп кайтам да үземә һәм углыма ашарга әзерлим; булган ризыкны ашап бетергәч, безгә инде үләргә генә кала, – дип җаваплады хатын.

13Ильяс аңа:

– Бар, хафаланма, – диде, – үзең ниятләгәнчә эшлә, ләкин әүвәл миңа шул калган оныңнан кечерәк бер көлчә пешереп бир; үзеңә һәм углыңа кабат пешерерсең, 14чөнки Исраилнең Раббы Алласы әйтә: «Раббы җиргә яңгыр яудырган көнгә кадәр кисмәктә он бетмәс, чүлмәктә май кимемәс».

15Хатын китеп барды һәм барысын Ильяс кушканча эшләде; байтак вакытлар ул үзе дә, Ильяс та, хатынның йорты да ризыктан өзелмәде. 16Ильяс аша Раббы җиткергәнчә, кисмәктәге он бетеп тормады, чүлмәктәге май кимемәде.

17Күпмедер вакыттан соң йорт хуҗасы булган әлеге хатынның углы авырып китте; малайның хәле бик нык авыраеп, ул гел сулаудан туктады.

18– Аллаһы кешесе, ни кирәк сиңа миннән? Әллә кылган гөнаһларымны исемә төшерергә һәм углымны үтерергә дип килдеңме син? – диде аңа хатын.

19– Бир әле миңа углыңны, – диде аңа Ильяс һәм, аның кулыннан баланы алып, үзе яшәгән өске каттагы бүлмәгә күтәреп керде дә түшәгенә яткырды.

20Аннары Раббыга мөрәҗәгать итеп:

– И Раббы Аллам! Мине сыендырган шушы тол хатынны бәлагә салып углының җанын кыярсың микәнни?! – диде 21һәм, өч тапкыр бала өстенә капланып, Раббыга ялварды:

– И Раббы Аллам! Баланың җанын кабат тәненә кайтарсаң иде!+

22Раббы Ильясның гозерен ишетте: баланың җаны кабат тәненә әйләнеп кайтты, һәм бала терелде. 23Ильяс, баланы күтәреп, өске каттагы бүлмәдән төште дә өйгә керде:

– Менә кара, углың исән! – дигән сүзләр белән баланы әнкәсенә тапшырды.

24– Хәзер инде мин синең Аллаһы кешесе булуыңа да, син җиткергән Раббы сүзләренең хак булуына да чын-чынлап ышанам, – диде Ильяска теге хатын.

18

Ильяс пәйгамбәр һәм Багал пәйгамбәрләре

18^1Байтак вакытлар узганнан соң, корылыкның өченче елында, Ильяска Раббы сүзе иңде:

– Бар, Ахабның күзенә барып күрен, һәм Мин җиргә яңгыр җибәрермен, – диде Ул.

2Шуннан Ильяс Ахаб белән күрешергә китте.

Бу вакытны Самареядә коточкыч ачлык хөкем сөрә иде. 3-5Ахаб патша үзенең сарай башлыгы Убадияне чакыртып китереп (әлеге Убадия Раббыдан куркып Аны хөрмәт итүчеләрдән иде. Мәликә Изебел Раббы пәйгамбәрләренең җаннарын кыя башлагач, ул, йөз пәйгамбәрне таудагы ике мәгарәгә иллешәр-иллешәр итеп яшереп, аларны шунда ашатып-эчертеп тота) аңа:

– Җирдәге бөтен кизләү вә инешләрне йөреп чыгыйк, мал-туарны харап итмәс өчен, берәр җирдә атларга һәм качырларга ашатырдай үлән тапмабызмы, – диде+.

6Шуннан алар, йөреп чыгасы җирләрне бүлешеп, Ахаб бер юлдан, Убадия икенче юлдан китеп барды.

7Беркөн шулай юл буйлап барган чакта, Убадиягә Ильяс килеп очрады. Убадия, аны танып алып, йөзтүбән җиргә капланды һәм:

– Ильяс әфәндем, синме бу? – дип сорады.

8– Мин, – дип җавап бирде тегесе һәм: – Бар, әфәндеңә: «Ильяс биредә», – дип әйт, – диде.

9– Нинди гөнаһым бар минем?! – диде аңа Убадия. – Үтерсен дип, мин хезмәтчеңне Ахаб кулына тапшыруыңмы?! 10Раббы Аллаң Үзе шаһиттыр: хуҗам сине эзләргә җибәрмәгән бер генә патшалык та, бер генә халык та калмады инде. Синең юклыгыңны белгәч, әлеге патшалыкны вә халыкны ул: «Ильясны таба алмадык», – дип ант эчәргә мәҗбүр итә иде. 11Һәм син миңа хәзер: «Бар, хуҗаңа: „Ильяс биредә“», – дип әйтергә кушасың. 12Синең яннан китеп баруга Раббы Рухы сине мин белмәгән тарафларга алып китсә? Мин Ахабка хәбәр алып килеп, ул сине таба алмаса, минем җанымны алачак бит. Ә мин, синең хезмәтчең, яшьтән Раббыдан куркып Аны хөрмәт итәмен+. 13Мәликә Изебел Раббы пәйгамбәрләренең җаннарын кыярга тотынгач, Раббының йөз пәйгамбәрен иллешәрләп тау мәгарәсенә яшерүем һәм аларны ашатып-эчертеп тотуым хакында сиңа, минем әфәндемә, мәгълүм түгелмени?! 14Һәм син миңа хәзер: «Бар, хуҗаңа: „Ильяс биредә“», – дип әйтергә кушасың. Үтерәчәк ул мине!

15– Үзем табынган Күкләр Хуҗасы Раббы Үзе шаһиттыр: бүген мин Ахабка күренермен! – диде Ильяс.

16Шуннан Убадия, Ахабны эзләп табып, аңа әлеге хәбәрне җиткерде, һәм Ахаб Ильяс белән очрашырга китте. 17Ильясны күрүгә Ахаб:

– Исраилне бәла-казага салучы кеше синме инде ул?! – дип сорады.

18– Исраил бәла-казага минем аркада тарымады, син үзең һәм синең атаң йорты гаепле моңа. Багаллар артыннан ияреп, Раббы әмерен санламадыгыз, – диде Ильяс. – 19Ә хәзер бөтен Исраил халкын Кәрмил тавына җыеп китер. Изебел өстәленнән тукланучы дүрт йөз илле Багал пәйгамбәре һәм алиһә Аширәгә табынучы дүрт йөз пәйгамбәр дә шунда килсен.

20Ахаб, бөтен Исраил халкын чакыртып, пәйгамбәрләрнең барысын Кәрмил тавына җыеп китертте+. 21Шуннан Ильяс, җыелган халык янына чыгып:

– Тагын күпмегә кадәр сез ике аягыгызга да чатанлап йөрергә җыенасыз? – диде. – Әгәр Раббыны Аллаһы дип таныйсыз икән – Аңа иярегез; әгәр инде Багалны алла дип беләсез икән – аның артыннан барыгыз.

Халык аңа бер кәлимә сүз катмады+.

22Аннары Ильяс аларга болай дип әйтте:

– Мин – Раббының исән калган бердәнбер пәйгамбәре. Багал пәйгамбәрләренең саны исә дүрт йөз илле кешедер+. 23Хәзер безгә ике үгез бозау китерсеннәр; алар, бозауның берсен сайлап алып, аны кисәкләргә бүлсеннәр дә утын өстенә салсыннар, әмма учакны кабызмасыннар; мин дә, икенче бозауны әзерләп, аны утын өстенә салырмын, ләкин учакны кабызмам. 24Шуннан сез үзегезнең илаһыгызның исемен атарсыз, мин исә Раббы исемен чакырырмын. Безнең догалар кабул кылынганны белдереп, учакка ут салган алла – хак дөрес Алладыр.

Халык аның белән килешеп:

– Яхшы, шулай булсын, – дип җавап бирде.

25Багал пәйгамбәрләренә Ильяс:

– Сезнең кешеләр күбрәк; шулай булгач, әүвәл сез бозауларның берсен сайлап алып әзерләгез дә илаһыгыз исемен атагыз, әмма учакны кабызмагыз.

26Шуннан болар, аларга бирелгән үгез бозауларның берсен алып, аны әзерләделәр дә:

– Багал, җавап бир безгә! – дип кычкыра башладылар һәм иртәдән алып төшкә кадәр аның исемен тәкрарладылар, тик бер тавыш та, җавап та ишетелмәде. Аннары алар үзләре ясаган мәзбәх тирәли биергә тотындылар.

27Көн үзәкләре җиткәч, Ильяс аларга мәсхәрә белән:

– Катырак кычкырыгыз, ул бит алла, бәлки, уйга талгандыр, яисә бер-бер эше бардыр, яки юлга чыккандыр, йә булмаса йокыга киткәндер; кычкырсагыз уяныр иде, – диде.

28Шуннан алар тагын да ныграк кычкырырга, тәннәреннән кан ага башлаганчы, гадәтләре буенча, кылыч, сөңге белән үзләренә чәнчергә тотындылар. 29Вакыт төштән авышты, ә алар һаман котыра-шашына бирде, һәм бу хәл, кичке корбан китерү вакыты җиткәнче, шулай дәвам итте, ләкин бернинди тавыш та, җавап та, өн дә ишетелмәде+.

30Шулчак Ильяс бөтен халыкка:

– Бире килегез, – диде.

Бар халык аның тирәсенә җыелды, һәм Ильяс Раббының хәрабә хәленә килгән мәзбәхен янәдән торгызды: 31Раббы «Синең исемең Исраил булыр» дигән сүзләрне кабул иткән Ягъкубның унике ыругы санынча унике таш алып,+
32шул ташлардан Раббы исеменә багышланган мәзбәхне төзеде, аның тирәли ике сеа[*] ашлык сыешлы чокыр казыды, 33утынны өйде дә бозауны кисәкләп шуның өстенә урнаштырды һәм:

34– Дүрт чүлмәккә су тутырып алыгыз да яндырасы корбан һәм утын өстенә түгегез, – диде.

Аннары:

– Тагын кабатлагыз, – диде.

Халык кабатлады.

– Өченче тапкыр шуны ук эшләгез, – диде.

Халык өченче тапкыр шуны ук кабатлады. 35Су, мәзбәх тирәли түгелеп, хәтта чокыр да су белән тулды.

36Кичке корбан китерер вакыт җиткәч, Ильяс пәйгамбәр якын килеп болай диде:

– И Раббы, Ибраһим, Исхак һәм Исраил Алласы! Синең Исраил Алласы булуыңа һәм минем – Синең колыңның – боларны Синең кушуың буенча эшләвемә бөтенесе менә хәзер шушында инансыннар!+
37И-и Раббы, шушы халык Син Раббының Аллаһы булуына инансын һәм дә Син аларның йөрәген кабат яулап алсын өчен миңа җавап бир!

38Нәкъ шулчакны Раббы ут иңдерде, һәм ялкын шундук корбанны да, утынны да, ташларны да, җирне дә яндырып бетереп, чокырдагы суны да киптерде+. 39Шушы хәлне күрүгә, бар халык йөзтүбән җиргә капланды һәм:

– Раббы – Аллаһы Ул, Раббы – Аллаһы Ул! – дип тәкрарларга тотынды+.

40– Багал пәйгамбәрләрен тотыгыз, берсе дә качып котыла алмасын, – диде шунда Ильяс халыкка, һәм тегеләрне тотып алдылар.

Аннары Ильяс, аларны Кыйшон инешенә таба алып китеп, шунда чәнчеп үтерде+.

Ильясның яңгыр сорап дога кылуы

41– Бар, ашап-эч, чөнки ишелеп яуган яңгыр тавышы ишетелә, – диде Ильяс Ахабка, 42һәм Ахаб ашап-эчәргә дип китте, Ильяс исә Кәрмил тавына менде дә, башын җиргә иеп, йөзен ике тезе арасына яшерде.

43– Бар, диңгез ягына кара әле, – диде ул аннары хезмәтчесенә.

Тегесе, китеп, карап килде һәм:

– Берни дә күренми, – дип җаваплады.

Ильяс шулай җиде тапкыр:

– Бар, карап кил, – диде.

44Җиденче тапкырында хезмәтчесе:

– Диңгез ягыннан уч төбе кадәр генә кечкенә бер болыт күтәрелеп килә, – дип әйтте.

Аннары Ильяс аңа:

– Ахабка барып: «Арбаңны җик тә юлга кузгал, югыйсә яңгырга эләгерсең», – дип әйт, – диде.

45Ул арада күк йөзен болытлар каплап алды, җил кузгалды һәм ишелеп яңгыр ява башлады. Ахаб, арбасына утырып, Изрегылга таба кузгалды+. 46Ильяска шунда Раббы кодрәте иңеп, ул япанчасының чабуларын билбавына кыстырды да Изрегылга кайтып җиткәнче Ахаб алдыннан чабып барды+.

19

Ильясның Хоребка качып китүе һәм аңа Раббының күренүе

19^1Ахаб, кайтып, Ильясның ни-нәрсәләр эшләве, шулай ук пәйгамбәрләрнең барысын кылычтан уздыруы турында Изебелгә сөйләп бирде. 2Шуннан Изебел, «Син аларның җанын кыйган кебек, иртәгә шушы вакытка мин дә синең җаныңны кыймасам, аллаларымның иң каты каһәре төшсен миңа» дигән сүзләрен җиткерер өчен, үзенең илчесен Ильяс янына җибәрде.

3Гомерен саклап калыр өчен, Ильяс качып китте. Яһүдә Беер-Шебасына килеп җиткәч, хезмәтчесен шунда калдырды да+
4үзе әле тагын бер көн чүл буйлап барды һәм бер артыш куагы янына килеп җитеп аның төбенә утырды да үзенә әҗәл җибәрүен үтенеп:

– Җитәр инде, Раббы, ал минем җанымны, чөнки мин үземнең ата-бабаларымнан яхшырак түгелмен, – диде+.

5Аннары артыш куагы төбенә ятып йокыга талды. Шул чакны аңа фәрештә кагылып китеп:

– Тор, тамагыңа ашап ал, – диде.

6Ильяс як-ягына каранды һәм баш очында күмер өстендә пешкән көлчә белән бер чүлмәк су күрде. Ашап-эчкәч, ул кабат йокларга ятты.

7Бераздан Раббы фәрештәсе аның янына икенче кат әйләнеп килде һәм аңа орынып:

– Тор, тамагыңа ашап ал, чөнки сине ерак юл көтә, – диде.

8Ильяс, торып, ашап-эчте. Шушы ризык белән тамагын ныгытканнан соң, Аллаһының Хореб дип исемләнгән тавына барып җиткәнче, кырык көн вә кырык төн буе юлда булды+. 9Анда ул, мәгарәгә кереп, төнне уздырды. Шунда аңа Раббы сүзе иңде. Раббы аңа:

– Нәрсә эшлисең син биредә, Ильяс? – диде.

10– Мин ихлас күңелдән Күкләр Хуҗасы Раббыга хезмәт иттем, – дип җаваплады Аңа Ильяс. – Чөнки исраилиләр, Синең белән төзегән килешүне кире кагып, Синең мәзбәхләреңне җимерделәр, пәйгамбәрләреңне кылычтан уздырдылар; мин берьялгызым калдым; җанымны кыймакчы булып, хәзер инде мине дә эзлиләр+.

11– Тау өстенә чык та Раббы каршына килеп бас, – диде аңа Раббы, – янәшәңнән Раббы узар.

Шул вакытны тау-ташларны кубарып, кыяларны җимереп, Раббы алдыннан көчле җил-давыл күтәрелде, әмма әлеге җил-давылда Раббының барлыгы сизелмәде. Җилдән соң җир тетри башлады; әмма җир тетрәвендә дә Раббының барлыгы сизелмәде+. 12Җир тетрәгәннән соң ялкын кабынды; әмма Раббы ялкын эчендә дә юк иде. Ут-ялкыннан соң йомшак кына пышылдаган бер тавыш ишетелде+. 13Әлеге сүзләрдән соң Ильяс, йөзен япанчасы белән каплап, һавага чыкты һәм мәгарә авызы төбендә туктап калды. Шулчакны аңа:

– Нәрсә эшлисең син биредә, Ильяс? – дигән тавыш килеп иреште.

14– Мин ихлас күңелдән Күкләр Хуҗасы Раббыга хезмәт иттем, – диде Ильяс, – чөнки исраилиләр, Синең белән төзегән килешүне кире кагып, Синең мәзбәхләреңне җимерделәр, пәйгамбәрләреңне кылычтан уздырдылар; мин берьялгызым калдым; җанымны кыймакчы булып, хәзер инде мине эзлиләр+.

15– Килгән юлың белән кабат Дәмәшкъ чүленә кит, – диде аңа Раббы. – Барып җиткәч, май сөртеп, Хазаилне Арам патшасы итеп билгелә,+
16Нимши углы Еһүне исә, май сөртеп, Исраил патшасы итеп билгелә; Әбел-Мехоладагы Шафат углы Элишаны, май сөртеп, үз урыныңа пәйгамбәр итеп калдыр+. 17Хазаилнең кылычыннан качып котыла алганнарны Еһү кырып бетерер, Еһү кылычыннан исән калганнарның җанын исә Элиша кыяр+. 18Хәлбуки Исраил җирендә Мин җиде мең кешене исән калдырдым: алар Багал каршында тез чүкмәделәр, аның сыннарын үпмәделәр+.

Ильясның Элишаны чакырып алуы

19Шуннан Ильяс әлеге урыннан китеп барды һәм Шафат углы Элишаны эзләп тапты. Бу вакытны Элиша унике пар үгез җигеп җир сөреп ята һәм Ильяс килгәндә уникенче пар үгезе артыннан бара иде. Элиша яныннан узып барышлый, Ильяс үзенең япанчасын аның җилкәсенә салды[*]. 20Шунда Элиша, үгезләрен калдырып, Ильяс артыннан йөгерде һәм аңа:

– Ата-анамны үбеп хушлашырга рөхсәт бир миңа, аннары мин синең белән китәрмен, – диде.

– Бар, – дип җаваплады аңа Ильяс, – мин сине тотмыйм+.

21Элиша, аның яныннан китеп, ике үгезен чалды, аннары, сукасын ягып, ит кыздырды да аны халыкка таратты. Халык шул итне ашады. Элиша үзе исә, кузгалып, Ильяс артыннан иярде һәм аның ярдәмчесенә әверелде+.

20

Арам патшасы Бен-Һадад белән Ахаб арасындагы сугыш

20^1Арам патшасы Бен-Һадад үзенең бөтен гаскәрен җыйды да (аңа үзенең атлары һәм сугыш арбалары белән тагын утыз ике патша да кушылган иде), Самареяне камап алып, аңа каршы сугыш башлады+. 2Бен-Һадад, Исраил патшасы Ахаб янына шәһәргә үзенең илчеләрен җибәреп, алар аша мондый хәбәр юллады:

3– Синең бөтен алтын-көмешләрең һәм иң затлы хатыннарың белән балаларың минеке.

4Аңа җавап итеп Исраил патшасы болай диде:

– Син әйткәнчә булсын, патша әфәндем, мин үзем һәм минем бар нәрсәм синеке.

5Аннары илчеләр кабат килеп:

– Бен-Һадад болай дип әйтә: «Алтын-көмешләреңне, хатыннарыңны һәм балаларыңны таләп итәр өчен, мин илчеләр җибәргән идем; 6иртәгә исә шушы вакытка синең янга үземнең хезмәтчеләремне җибәрермен, алар синең йортыңны һәм хезмәтчеләреңнең йортын карап чыгып күзләре төшкән бар әйбереңне алып китәрләр», – диделәр.

7Шуннан соң Исраил патшасы, илдәге барча өлкәннәрне җыеп, болай диде:

– Күрегез моны: Бен-Һадад яман эшкә тотынды. Минем хатыннарымны һәм балаларымны, алтын-көмешләремне сорап илчеләрен җибәргәч, мин аңа һич каршы килмәгән идем+.

8Илнең бар өлкәннәре һәм барча халык аңа:

– Тыңлама да аны, ризалашма да, – диде.

9Шуннан ул Бен-Һадад илчеләренә болай диде:

– Әфәндем патшага әйтегез: синең хезмәтчең беренче таләпне үтәргә әзер, ә менә бу соңгысын эшли алмый, диегез.

Илчеләр, китеп, шул җавапны Бен-Һададка тапшырдылар. 10Ул үзенең илчеләрен кабат юллады. Һәм алар Бен-Һададның:

– Самарея шәһәреннән минем кешеләрем берешәр уч җыярлык көл-тузан калса, аллаларымның миңа иң каты каһәре төшсен! – дигән сүзләрен килеп әйттеләр.

11Исраил патшасы аларга:

– Кайтып әйтегез: биленә кылыч тагучы кылычын салучыдай мактанмасын, – диде.

12Бу сүзләрне ишетеп, чатыр эчендә башка патшалар белән шәраб эчеп утыручы Бен-Һадад үзенең хезмәтчеләренә:

– Һөҗүмгә әзерләнегез! – диде, һәм алар һөҗүмгә әзерләнә башладылар.

13Шулвакыт Исраил патшасы Ахаб янына бер пәйгамбәр килеп:

– Раббы болай дип әйтә: «Очсыз-кырыйсыз дошман явын күрәсеңме? Бүген Мин аларны синең кулга тапшырырмын, һәм син Минем Раббы икәнемне белерсең», – диде.

14– Кем башкарып чыгар бу эшне? – дип сорады Ахаб.

– Раббы әйтә: «Өлкә башлыкларының яшь хезмәтчеләре», – диде пәйгамбәр.

– Сугышны кем башлар? – дип сорады Ахаб.

– Син, – дип җаваплады пәйгамбәр.

15Ахаб өлкә башлыкларының яшь хезмәтчеләрен барлады, аларның саны ике йөз утыз ике булып чыкты. Аннары бар халыкны – бөтен исраилиләрне – җыеп алды, аларның саны җиде мең булып чыкты. 16Көн үзәгендә алар һөҗүмгә кузгалды. Бу вакытны исә Бен-Һадад үзенә ярдәм итүче утыз ике патша белән чатыр эчендә эчеп-исереп утыра иде. 17Беренче булып өлкә башлыкларының яшь хезмәтчеләре кузгалды. Бен-Һадад, үзенең күзәтчеләрен җибәреп, алар аңа: «Самареядән кешеләр чыкты», – дип килеп әйттеләр.

18– Әгәр алар иминлек белән чыккан булсалар, тереләй тотып алыгыз; әгәр инде сугышырга дип чыксалар, барыбер тереләй тотып алыгыз, – диде ул.

19Шәһәрдән башта өлкә башлыкларының яшь хезмәтчеләре, аннары алар артыннан Исраил гаскәре чыкты. 20Һәркем үзенең дошманына ташланды. Арамиләр кача башлады, исраилиләр аларны куа китте. Арам патшасы Бен-Һадад үзенең җайдаклары белән бергә ат менеп качып котылды. 21Исраил патшасы исә, шәһәрдән атылып чыгып, дошманның атларын, сугыш арбаларын тар-мар китерде, Арам гаскәрләре зур югалтуларга дучар булды.

22Исраил патшасы янына пәйгамбәр килеп болай диде:

– Хәзер инде бар, көчеңне тупла, ни-нәрсәләр эшлисен алдан карап, чамалап куй, чөнки бер ел үтүгә Арам патшасы кабат сиңа каршы яуга кузгалачак+.

23Арам патшасының хезмәтчеләре үз патшаларына:

– Аларның Алласы – таулар Алласыдыр, шуңа күрә исраилиләр бездән көчлерәк булып чыкты, – диделәр. – Әгәр алар белән тигез җирдә сугыша калсак, һичшиксез, без җиңәр идек. 24Димәк ки, менә нәрсә эшлә: син ул патшаларны җитәкчелектән алып ат та алар урынына гаскәр башлыкларын билгелә; 25әүвәлге күләмдә гаскәр тупла, атларны да, сугыш арбаларын да әүвәлгечә санда булдыр; шуннан без алар белән тигез җирдә сугышырбыз һәм шул чакта инде, һичшиксез, җиңеп чыгарбыз.

Арам патшасы, алар сүзенә колак салып, нәкъ шулай эшләде. 26Бер ел узуга Бен-Һадад арамиләрне туплады да, Исраил белән сугышыр өчен, Афыкка юнәлде+. 27Исраилиләр дә яуга җыенды; алар, азык-төлекләрен алып, Арам гаскәренә таба кузгалдылар һәм дошманнары каршында зур булмаган ике туплам кәҗә көтүен хәтерләткән станнарын корып куйдылар. Арам сугышчылары исә бөтен әйләнә-тирәне тутырды.

28Шунда Исраил патшасы янына Аллаһы кешесе килеп әйтте:

– Раббы болай ди: «Арамиләр: „Аларның Раббысы – тау Алласы, ул үзән Алласы түгелдер“, – дип әйткән өчен һәм сез Минем Раббы булуымны белсен өчен, әлеге дошман чирүен Мин синең кулга тапшырам».

29Шул рәвешле алар җиде көн дәвамында кара-каршы тупланып тордылар. Җиденче көнне сугыш башланды, һәм исраилиләр арамиләрнең йөз меңлек җәяүле гаскәрен бер көн эчендә тар-мар китерде. 30Башкалары Афыкка качты, ләкин анда исән калганнарның егерме җиде меңе өстенә дивар ишелеп төште. Бен-Һадад үзе шулай ук шәһәргә качты һәм эчке бүлмәләрнең берсенә кереп яшеренде.

31Хезмәтчеләре аңа:

– Исраил йорты патшалары – мәрхәмәтле патшалар, дип ишеткән идек. Билебезгә тупас тукыма, башыбызга бау урап, Исраил патшасы янына барырга рөхсәтеңне бирсәң иде, бәлки, гомереңне аяп калыр, – диделәр.

32Алар, билләренә тупас тукыма, башларына бау урап, Исраил патшасы янына килделәр һәм:

– Синең хезмәтчең Бен-Һадад гомерен аяуны үтенә, – диделәр.

– Ул исәнмени? Ул – минем туганым, – дип җавап кайтарды тегесе.

33Әлеге кешеләр моны яхшы фалга санап аның авызыннан чыкан сүзне эләктереп алдылар һәм:

– Әйе, Бен-Һадад – синең туганың, – дип, патшаның сүзен җөпләделәр.

– Барыгыз, алып килегез аны, – диде патша.

Бен-Һадад аның янына чыкты, һәм патша аны үз янына арбага утыртты.

34Бен-Һадад аңа:

– Минем атам синең атаңнан тартып алган шәһәрләрне мин сиңа кире кайтарырмын. Минем атам Самареядә сәүдә мәйданнары тоткан кебек, син дә Дәмәшкътә үзең өчен сәүдә мәйданнары тота алырсың, – диде.

– Шундый шартларда килешү төзегәннән соң, мин сине җибәрермен, – диде аңа Ахаб һәм, килешү төзеп, аны кайтарып җибәрде+.

Пәйгамбәрнең Ахабны искәртүе

35Раббы боерыгы буенча пәйгамбәрләр таифәсеннән берәү үзенең ишенә: «Зинһар, сук миңа!» – дип сүз кушты. Әмма теге аңа сугарга риза булмады.

36– Раббы сүзенә колак салмаган өчен, минем яннан киткән чакта сине арыслан ботарлап ташлаячак, – диде аңа шулчак пәйгамбәр.

Теге аның яныннан китеп барды, һәм юлда арыслан очрап әлеге кешене ботарлап ташлады+.

37Шуннан әлеге пәйгамбәр, икенче берәүне табып:

– Зинһар, сук миңа! – диде.

Тегесе моны кыйный-кыйный җәрәхәтләп бетерде.

38Аннары пәйгамбәр күзләренә үк төшереп йөзен бөркәнчек белән томалады да, яныннан патшаның үтүен көтеп, юл читенә барып басты. 39Янәшәсеннән патша узып барган чакта, ул кычкырып патшага мөрәҗәгать итте:

– Мин сугышның иң кызу җирендә булдым. Шунда бер кеше, әсир төшкән сугышчыны минем янга китереп: «Бу адәмнән күзеңне алма. Әгәр кача калса, аның җаны урынына синең җаның кыелыр, яисә син бер талант көмеш түләргә мәҗбүр булырсың», – диде+. 40Мин башка эшләр белән мәшгуль булган арада, теге әсир качкан булып чыкты.

Исраил патшасы аңа:

– Син гаеплесең; гаебеңне үзең дә таныйсың бит, – дип җавап бирде+.

41Шулчак пәйгамбәр җәһәт кенә күз-башыннан бөркәнчеген алып ташлады, һәм Исраил патшасы пәйгамбәрне танып алды.

Пәйгамбәр әйтте:

42– Раббы болай ди: «Мин һәлакәткә дучар иткән кешене кулыңнан ычкындырган өчен, аның җаны урынына синең җаның кыелыр, аның халкы урынына синең халкың кырылыр».

43Чырае караңгыланган Исраил патшасы, ачуыннан кайнап, өенә таба юнәлде һәм Самареягә кайтты.

21

Наботның йөзем бакчасы

21^1Әлеге вакыйгалардан соң менә нәрсәләр булды: изрегыллы Наботның йөзем бакчасы Самарея патшасы Ахаб сарае белән янәшә иде. 2Беркөн Ахаб Наботка:

– Үзеңнең йөзем бакчаңны миңа бир. Мин анда яшелчә үстерермен, чөнки ул минем йортым белән янәшә. Аның урынына мин сиңа тагын да яхшырак йөзем бакчасы бирермен яисә, әгәр инде теләсәң, бакча бәясен көмешләтә түләрмен, – диде+.

3– Ата-бабаларымның мирас җирен сиңа бирмим мин; андый эштән Раббы Үзе сакласын! – дип җавап кайтарды аңа Набот+.

4Изрегыллы Наботның «Ата-бабаларымның мирас җирен сиңа бирмим мин» дигән сүзләреннән соң Ахаб, ачуыннан кайнап, караңгы чырай белән өенә кайтып китте. Өендә ул ашап-эчеп тормады, урын өстенә менеп ятты да йөзен читкә борды+. 5Хатыны Изебел, аның янына кереп:

– Нәрсәдән шулай җаның тынгысызлана, хәтта тамагыңа ризык та капмадың, – дип сорады.

6– Изрегыллы Наботка мин: «Көмеш бәрабәренә миңа йөзем бакчаңны бир, әгәр теләсәң, аның урынына мин сиңа башка йөзем бакчасы бирермен», – дип сөйли башлаган идем, ул миңа: «Үземнең йөзем бакчамны бирмим мин сиңа», – дип җавап кайтарды, – диде ул хатынына.

7Хатыны Изебел аңа, җавап итеп:

– Исраил патшасы шулай эш итәргә тиешме?! Әйдә тор, тамагыңны туйдыр һәм тыныч бул; изрегыллы Наботның йөзем бакчасын алып бирермен мин сиңа, – диде.

8Шуннан ул Ахаб исеменнән хатлар язды да, аның мөһерен сугып, Набот белән бер калада яшәүче өлкәннәргә һәм шәһәрнең аксөякләренә җибәрде+. 9Әлеге хатларда ул болай дип язды: «Шәһәрдә ураза көне игълан итегез дә, халыкны җыеп, Наботны халык арасына, дәрәҗәле урынга утыртыгыз. 10Аның каршына ике адәм актыгы утырсын да „Син Аллаһыны һәм патшаны яманладың“ дип, аңа каршы шаһитлык бирсен; аннары аны алып чыгып таш атып үтерегез»+.

11Набот яшәгән шәһәрнең өлкәннәре һәм аксөякләре, Изебел боерганча, аларга җибәргән хатларда язылганча, барысын да шулай эшләде. 12Ураза көн игълан иттеләр дә, халыкны җыеп, Наботны халык арасына, дәрәҗәле урынга утырттылар. 13Аннары ике адәм актыгы чыгып аның каршысына утырды да халык алдында:

– Набот Аллаһыны һәм патшаны яманлады, – дип, ялган шаһитлык бирде.

Шуннан Наботны шәһәр читенә алып чыктылар да таш атып үтерделәр. 14Аннары «Наботны таш атып үтердек» дигән хәбәр белән Изебелгә кеше җибәрелде.

15Наботны таш атып үтерүләрен ишеткәч, Изебел Ахабка:

– Бар, изрегыллы Наботның йөзем бакчасын үзеңә ал. Сиңа көмеш бәрабәренә бирергә теләмәгән иде, хәзер инде Набот үзе юк, гүр иясе булды, – диде.

16Наботның вафат булуын ишетүгә Ахаб, торып, изрегыллы Наботның йөзем бакчасын үзенә алырга китте.

Ахаб гаиләсенең һәлакәтле язмышы турында Ильяс пәйгамбәр сүзләре

17Бу вакытны тишбәле Ильяска Раббыдан сүз иңде:+

18– Бар, Самареядә идарә итүче Исраил патшасы Ахаб каршысына чык; хәзер ул Наботның йөзем бакчасында, бакчаны үзенә алмакчы булып шунда килде. 19Аңа, Раббы болай дип әйтә, диген: «Син кеше җаны кыйдың, инде хәзер аның мирасына кул сузасыңмы?!» Аннары аңа, Раббы болай дип әйтә, диген: «Хактыр, этләр Наботның канын ялаган урында синең каныңны да яларлар!»+

20Ахаб Ильясны күрүгә:

– Син мине тагын таптың, и дошман! – диде.

Ильяс исә аңа:

– Таптым, чөнки син, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, бөтен йөрәгең белән шуңа бирелдең, – дип җаваплады. – 21Раббы болай дип әйтә: «Мин сиңа бәла-казалар җибәрермен, нәселеңне юк итәрмен, тоткынлыкта яисә иректә булуына карамастан, Исраилдә Ахаб нәселенең барча ир-ат затын кырып бетерермен, – ди. –+
22Ачуымны чыгарган өчен һәм Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән өчен, Небат углы Яробам йортын вә Ахия углы Багша йортын нәрсә эшләткән булсам, синең йортны да шундый язмыш көтә»+. 23Шулай ук Изебел хакында да Раббы: «Изебелне Изрегылның шәһәр дивары тышында этләр ашап бетерер», – дип әйтә+. 24Шәһәр эчендә үлгән Ахаб кешеләрен этләр ботарлар, басу-кырда әҗәлен тапканын күк кошлары чукып бетерер+.

25(Хатыны Изебел коткысына бирелеп, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылган һәм шуңа бөтен йөрәген салган Ахаб ише кемсәләрнең моңарчы әле булганы юк иде+. 26Ул, исраилиләр күз алдыннан Раббы сөргән амориләр сыман потларга табына башлап, бик әшәке эш кылды.)+

27Әлеге сүзләрне тыңлап бетергәннән соң, Ахаб, өстендәге киемнәрен ертып, гәүдәсенә тупас тукыма урады да уразага керде. Төнлә дә шул ук киеменнән йоклады, үзе тәмам басынкыланып калды.

28Тишбәле Ильяска тагын Раббы сүзе иңде:

29– Күрәсеңме, Минем алда Ахаб ничек юашланып калды? Минем алда түбәнчелек күрсәткән өчен, үзе исән чакта, Мин аны бәла-казага салмам, аның йортына бәла-җәзаны Мин углы исән вакытта җибәрәчәкмен, – диде+.

22

Ахабның һәлакәтле язмышы турында Михаянең пәйгамбәрлек сүзләре

22^1•Өч ел гомер узды, шул вакыт эчендә Арам һәм Исраил арасында сугышлар булмады. 2Өченче елны Яһүдә патшасы Еһошафат Исраил патшасы Ахаб янына юл алды+. 3Исраил патшасы үзенең хезмәтчеләреннән:

– Рамот-Гилыгадның безнең җир булуын беләсезме? – дип сорады. – Ник соң без аны Арам патшасы кулыннан кире алырга җыенмыйбыз, – диде+.

4Шуннан ул, Еһошафатка мөрәҗәгать итеп:

– Рамот-Гилыгадка каршы минем белән яуга барасыңмы? – дип сорады.

Исраил патшасына Еһошафат:

– Мин – синең белән; халкым да синеке белән бергә; синең атлар кая барса, минекеләр дә шунда барыр, – дип җавап кайтарды+.

5Исраил патшасына ул тагын болай диде:

– Әүвәл Раббыга мөрәҗәгать итеп кара.

6Исраил патшасы, дүрт йөзгә якын пәйгамбәрне җыеп:

– Рамот-Гилыгадка каршы сугышка барыргамы миңа әллә бармаскамы? – дип сорады.

Пәйгамбәрләр аңа:

– Бар, Хуҗа-Хаким әлеге шәһәрне патша кулына тапшырачак, – дип җавап кайтарды+.

7Моңа каршы Еһошафат:

– Биредә тагын берәр Раббы пәйгамбәре булса, аның аша да сорап карар идек, – диде+.

8Аңа җавап итеп Исраил патшасы:

– Раббыга мөрәҗәгать итәрдәй тагын бер кеше бар, ләкин мин аны яратмыйм, чөнки, пәйгамбәрлек кылганда, миңа кагылышлы мәсьәләләрдә аның яхшы сүз әйткәне юк, яманны гына сөйли; ул – Имла углы Михая, – диде.

– Алай дип әйтмә, патша, – диде аңа Еһошафат.

9Шуннан Исраил патшасы, сарай кешеләренең берсен чакыртып:

– Тиз генә Имла углы Михаяне алып кил! – диде.

10Патша киемнәре кигән Исраил патшасы Ахаб һәм Яһүдә патшасы Еһошафат һәркайсы үз тәхетендә Самарея капкасы төбендәге ындыр табагында утыра, ә пәйгамбәрләр барысы алар каршында пәйгамбәрлек кылып тора иде. 11Үзенә тимер мөгезләр эшләтеп алган Кенагана углы Сәдыкыйя шунда әйтте:

– Раббы болай ди: «Арамиләрне син шушы мөгезләр белән сөзеп тәмам кырып бетерәчәксең!»+

12Башка пәйгамбәрләр дә аның сүзен куәтләде:

– Рамот-Гилыгадка яу белән бар, уңышка ирешәчәксең, Раббы аны патша кулына тапшырачак.

13Михаяне чакырырга киткән йомышчы, аны табып:

– Пәйгамбәрләр бөтенесе бер булып патшага уңыш вәгъдә итәләр. Синең сүзең дә аларныкыннан аерылмасын иде, син дә яхшы сүзеңне әйт, – диде.

14Моңа җавап итеп Михая:

– Раббы Үзе шаһиттыр: Раббы миңа нәрсә кушса, шуны сөйләп бирермен! – диде+.

15Михая, шулай итеп, патша каршына килеп басты. Патша аңа:

– Михая, Рамот-Гилыгадка яу белән барыргамы безгә әллә юкмы? – дип сорау бирде.

Тегесе патшага:

– Бар, уңышка ирешәчәксең, Раббы аны патша кулына тапшырачак, – дип җавап кайтарды.

16– Раббы исеме хакына бары дөресен генә сөйлә, дип ничә тапкыр ант иттерергә сине?! – диде аңа патша.

17Шуннан Михая болай диде:

– Көтүчесез калган сарыклар сыман таулар арасына сибелгән Исраил халкын күрдем мин. Раббы әйтте: аларның башлыклары юк, һәркайсы хәере белән үз өенә әйләнеп кайтсын, диде+.

18– Пәйгамбәрлек кылып, аның миңа яхшы сүз әйткәне юк, һаман яманны гына сөйли, дип әйттем бит мин сиңа, – диде шунда Еһошафатка Исраил патшасы.

19Әмма Михая сүзен дәвам итте:

– Шулай итеп, Раббы әйткәннәрне тыңлап бетер. Мин Үз тәхетендә утыручы Раббыны күрдем, Аның уң һәм сул ягында бөтен күк гаскәре басып тора иде+. 20Раббы алардан: «Сезнең кайсыгыз Ахабны Рамот-Гилыгадка барырга күндерә һәм шунда аның һәлакәтен оештыра ала?» – дип сорады. Күк гаскәрендәгеләр төрлечә тәкъдим итеп карадылар. 21Шунда бер рух, алга чыгып, Раббы каршына килде дә: «Мин күндерә алам», – диде. «Ничек итеп?» – дип сорады аңардан Раббы. 22«Мин барам да аның пәйгамбәрләре теленә ялган сүз салучы бер рухка әйләнәм», – диде теге рух. Раббы аңа: «Син аны күндерерсең һәм бу эшне башкарып чыгарсың. Бар, шулай эшлә», – диде. 23Шулай итеп, Раббы әлеге ялганчы рухның сүзләрен шушындагы бөтен пәйгамбәрләреңнең теленә салды; Раббы сине һәлакәткә дучар итте, – диде Михая+.

24Кенагана углы Сәдыкыйя шулчак, Михая янына килеп:

– Раббы Рухы сиңа сөйләр өчен миннән нинди юл белән китте икән?! – диде дә аның яңагына сугып җибәрде.

25Михая аңа:

– Син моны эчке бүлмәңә кереп качкан көнеңдә күрерсең, – дип җавап бирде+.

26Исраил патшасы шунда:

– Михаяне шәһәр башлыгы Амон белән патша углы Йоаш кулына илтеп тапшырыгыз. 27Патша шулай дип әйтте, диегез: «Мин исән-имин сугыштан әйләнеп кайтканчыга кадәр, аны зинданга ябып куегыз, ипи белән судан башка бер әйбер дә бирмәгез», – дип боерды+.

28Шунда Михая аңа:

– Әгәр сугыштан исән-имин әйләнеп кайта калсаң, димәк, Раббы минем аша сөйләмәгән булыр, – диде һәм: – Җәмәгать, ошбу сүзләремне һәммәгез ишетеп калыгыз! – дип өстәде+.

Ахабның үлеме

29Шуннан Исраил патшасы Ахаб белән Яһүдә патшасы Еһошафат Рамот-Гилыгадка юнәлделәр. 30Еһошафатка Исраил патшасы:

– Сугышка мин өс-башымны алыштырып керәм, син исә патша киеменнән бар, – диде.

Исраил патшасы өстен алыштырды да сугыш кырына кереп китте+.

31Арам патшасы үзенең сугыш арбалары башлыкларының утыз икесенә:

– Гади сугышчы белән дә, гаскәрбашы белән дә алышып тормагыз, бары Исраил патшасы белән генә сугышыгыз, – дип әйтеп куйган була.

32Сугыш арбаларының башлыклары, Еһошафатны күреп:

– Бу, һичшиксез, Исраил патшасыдыр, – дип, алышырга чамалап, аңа таба борылдылар.

Еһошафат кычкырырга тотынгач, 33арба башлыклары аның Исраил патшасы булмавын күрделәр дә читкә борылып киттеләр. 34Шулай булды ки, бер сугышчы төбәп тормыйча гына җәясен киереп атты да, ук Исраил патшасы өстендәге көбә киемнең җөй турысыннан үтеп керде.

– Кире борыл, сугыш кырыннан алып чык мине, мин яраландым, – диде патша үзенең арбачысына+.

35Әмма көчле сугыш көнозын дәвам итте, шунлыктан патша кич җиткәнче арамиләр каршында арбада басып торырга мәҗбүр булды. Аның ярасыннан арба эченә кан акты, һәм кичке якта патша җан бирде. 36Кояш баеган вакытта, бөтен сугыш кырында:

– Һәркем үз шәһәренә, үз җиренә әйләнеп кайтсын! – дигән фәрман яңгырады.

37Шулай итеп, патша үлде. Аның җәсәден, Самареягә алып кайтып, гүргә иңдерделәр. 38Арбаны исә Самареянең фахишә хатыннары коена торган бер буасына алып төшеп юдылар, арбадан аккан канны этләр ялады. Һәммәсе дә Раббы әйткәнчә булып чыкты+.

39Ахаб патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр, фил сөягеннән салдырган йорты, төзеткән шәһәрләре турында Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән+. 40Ахаб дөнья куйды. Аның урынына патша булып углы Ахазея калды.

Яһүдә патшасы Еһошафат

41•Исраил патшасы Ахаб хакимлегенең дүртенче елында Яһүдә патшасы булып Аса углы Еһошафат килгән иде+. 42Тәхеткә утырганда, утыз биш яшендә булып, Иерусалимдә ул егерме биш ел дәвамында патша булып торды. Аның әнкәсе Азуба – Шилхи кызы иде. 43Еһошафат, үзенең атасы Аса юлыннан тайпылмыйча йөреп, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылды. Ләкин калкулыклардагы гыйбадәт кылу урыннары җимерелмәгән иде; халык әле һаман шунда корбан китерде, хуш исле сумала-майлар көйрәтте+. 44Еһошафат Исраил патшасы белән тату яшәде+.

45Еһошафат патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул күрсәткән батырлыклар һәм аның көрәш кырындагы алышлары хакында Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 46Атасы Аса патшалык иткән вакытлардан бирле калып килгән фәхеш ирләрне ул җир өстеннән юк итте+. 47Ул заманнарда Эдомда патша булмыйча, анда идарәче җитәкчелек итә иде+.

48Офиргә алтынга йөрер өчен, Еһошафат Таршиш кораблары төзетә, ләкин алар анда барып җитә алмый – Эсион-Гебердә һәлакәткә очрый+. 49Ул вакытта Ахаб углы Ахазея Еһошафатка:

– Минем хезмәтчеләрем белән синең хезмәтчеләрең корабларда бергә йөрсеннәр, – дип әйткән була.

Ләкин Еһошафат аңа ризалык бирми.

50Еһошафат, дөнья куеп, үзенең бабасы Давыт шәһәрендә ата-бабалары янында гүргә иңдерелде. Аның урынына тәхеткә углы Яһорам килде.

Исраил патшасы Ахазея

51Яһүдә патшасы Еһошафат хакимлегенең унҗиденче елында Исраил тәхетенә Ахаб углы Ахазея килеп Исраил өстеннән Самареядә ике ел идарә итте. 52Ул, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам һәм үзенең ата-анасы юлын куып, 53Багалга табынды һәм гыйбадәт кылды. Атасы кылган барлык гамәлләрне кабатлап, Раббының – Исраил Алласының ачуын чыгарды.

* 1:38 Керетиләр һәм пелетиләр – шушы исемдәге халыклар арасыннан ялланган патша җансакчылары.

* 2:10 Дәфен кылу – мәет күмү.

* 4:22 Кор – сыеклык үлчәү берәмлеге, 220 л.

* 4:26 …дүрт мең… – Борынгы грек телендәге кайбер тәрҗемәләрдә шушы сан; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: кырык мең. («II Елъязма», 9:25 белән чагыштырыгыз.)

* 5:11 …егерме мең… – Борынгы грек телендәге кайбер тәрҗемәләрдә шушы сан; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: егерме. («II Елъязма», 2:10 белән чагыштырыгыз.)

* 6:2 Терсәк – 45 см.

* 7:23 …диңгез… – Раббы йорты ишегалдындагы «диңгез» дип аталган бассейн.

* 7:26 Уч – 7,5 см.

* 7:26 Бат – сыеклык үлчәү берәмлеге, 22 л.

* 8:65 Лебо-Хамат – яһүд телендә әлеге гыйбарә «Хамат җиренә бара торган юл» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

* 9:13 Кәбүл – яһүдчә «файдасыз, юк нәрсә» мәгънәсендә.

* 9:14 Талант – 30 кг.

* 10:11 Бәкам – русчасы: сандал.

* 10:16 Бека – 5 гр.

* 10:17 Мина – 500 гр.

* 10:22 …Таршиш кораблары… – ягъни сәүдә кораблары.

* 10:29 Шәкыл – 10 гр.

* 11:36 …Давытның чырагы… – «Давыт токымы» мәгънәсендә.

* 12:18 Адунирам – яһүд телендәге төп нөсхәдә: Адурам; борынгы грек телендәге кайбер тәрҗемәләрдә: Дишан.

* 12:22 Аллаһы кешесе – ягъни пәйгамбәр.

* 12:31 Каһин – рухани (гадәттә, мәҗүси халыкларда).

* 13:22 Җәсәд – гәүдә.

* 14:15 Елга – ягъни Фырат елгасы.

* 14:24 Фәхеш ирләр – мәҗүси халыкларның дини йолалары буенча алар гыйбадәтханәләрдә яшәгәннәр.

* 18:32 Сеа – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 7,3 л.

* 19:19 …Ильяс үзенең япанчасын аның җилкәсенә салды… – Ильясның әлеге япанчаны Элишага бирүе аның Ильяс урынына пәйгамбәр булып калуын аңлата торган билге.

+ 1:2 Вәгазьче 4:11
+ 1:3 Ешуа 19:18
+ 1:5 II Патшалар 3:4, II Патшалар 15:1
+ 1:6 I Елъязма 3:2

+ 1:7 II Патшалар 2:18, II Патшалар 8:16, I Патшалар 22:20, I Патшалар 23:6

+ 1:8 II Патшалар 20:25, II Патшалар 8:18, II Патшалар 7:2, II Патшалар 23:8-39

+ 1:9 II Патшалар 17:17
+ 1:10 II Патшалар 12:24
+ 1:13 I Елъязма 22:9
+ 1:25 I Патшалар 10:24
+ 1:29 II Патшалар 4:9
+ 1:31 Нәхәмия 2:3, Даниил 2:4
+ 1:33 Эстер 6:7-8, II Елъязма 32:30

+ 1:34 I Патшалар 10:1, II Патшалар 15:10, IV Патшалар 9:13

+ 1:38 I Патшалар 30:14, II Патшалар 8:18
+ 1:42 II Патшалар 15:27, II Патшалар 18:27
+ 1:44 I Патшалар 30:14, II Патшалар 8:18
+ 1:46 I Елъязма 29:23
+ 1:47 Яратылыш 47:30
+ 1:50 Чыгыш 27:2, III Патшалар 2:28

+ 1:52 I Патшалар 14:45, II Патшалар 14:11, Лүк 21:18, Рәсүлләр 27:34

+ 2:2 Ешуа 23:14

+ 2:3 Канун 29:9

+ 2:4 II Патшалар 7:16, III Патшалар 9:5, II Елъязма 7:18

+ 2:5 II Патшалар 18:5, II Патшалар 18:14, II Патшалар 3:27, II Патшалар 20:10

+ 2:7 II Патшалар 19:37-38, II Патшалар 17:27-29

+ 2:8 II Патшалар 16:5-13, II Патшалар 19:23

+ 2:10 Нәхәмия 3:16, Рәсүлләр 2:29

+ 2:11 II Патшалар 2:11, II Патшалар 5:4-5, I Елъязма 3:4, I Елъязма 29:27

+ 2:12 I Елъязма 29:23
+ 2:15 I Елъязма 22:9-10, I Елъязма 28:5-7
+ 2:17 III Патшалар 1:1-4
+ 2:22 II Патшалар 16:21-22
+ 2:24 II Патшалар 7:11-13, I Елъязма 22:10
+ 2:25 II Патшалар 8:18

+ 2:26 I Патшалар 22:20, II Патшалар 15:24, Ешуа 21:18, Иремия 1:1, I Патшалар 23:6

+ 2:27 I Патшалар 2:27-36, I Патшалар 3:12-14

+ 2:28 II Патшалар 17:25, II Патшалар 18:14-15, Чыгыш 27:2, III Патшалар 1:50

+ 2:31 Чыгыш 21:14, Саннар 35:33
+ 2:32 II Патшалар 3:27, II Патшалар 20:10
+ 2:35 III Патшалар 4:4, I Елъязма 29:22
+ 2:36 II Патшалар 16:5-13
+ 2:37 II Патшалар 15:23
+ 2:39 I Патшалар 21:10, I Патшалар 27:2
+ 2:43 Вәгазьче 8:2
+ 2:44 II Патшалар 16:5-13
+ 2:45 Гыйбрәтле сүзләр 25:5
• 3:1 II Елъязма 1:7-12

+ 3:1 III Патшалар 7:8, III Патшалар 9:16, II Елъязма 8:11, III Патшалар 7:1, III Патшалар 6:38, III Патшалар 9:15, III Патшалар 2:10

+ 3:3 III Патшалар 22:43
+ 3:4 I Елъязма 16:39
+ 3:5 III Патшалар 9:2
+ 3:7 I Елъязма 22:5, I Елъязма 29:1
+ 3:8 Яратылыш 13:16

+ 3:9 Гыйбрәтле сүзләр 2:3-6, Ягъкубтан хат 1:5

+ 3:12 III Патшалар 4:29-31, III Патшалар 5:12, III Патшалар 10:23, Вәгазьче 1:16

+ 3:13 III Патшалар 10:14-29, I Елъязма 29:12

+ 3:14 Зәбур 90:16

+ 3:15 Яратылыш 40:20, Эстер 1:3, Эстер 2:18, Даниил 5:1, Марк 6:21

+ 3:28 Гыйбрәтле сүзләр 16:10
+ 4:2 I Елъязма 6:9
+ 4:3 II Патшалар 8:16, I Елъязма 18:15

+ 4:4 III Патшалар 2:35, II Патшалар 8:18, II Патшалар 20:25, I Елъязма 18:16

+ 4:5 I Елъязма 27:33

+ 4:6 II Патшалар 20:24, III Патшалар 5:14, III Патшалар 12:18

+ 4:11 Ешуа 11:2

+ 4:12 Ешуа 17:11, Ешуа 19:18

+ 4:13 III Патшалар 22:3, Саннар 32:41, Канун 3:4

+ 4:19 Канун 3:8-10

+ 4:20 Яратылыш 22:17

+ 4:21 Яратылыш 15:18, II Елъязма 9:26, Зәбур 71:8, Зәбур 67:29, Зәбур 71:10

+ 4:24 I Елъязма 22:9

+ 4:25 Михә 4:4, Зәкәрия 3:10

+ 4:26 III Патшалар 10:26, II Елъязма 1:14, II Елъязма 9:25

+ 4:30 III Патшалар 3:12

+ 4:31 I Елъязма 2:6, Зәбур 88:1

+ 4:32 Гыйбрәтле сүзләр 1:1, Вәгазьче 12:9, Җырлар җыры 1:1

+ 4:34 III Патшалар 10:1, II Елъязма 9:23
• 5:1 II Елъязма 2:3-18
+ 5:1 II Патшалар 5:11, I Елъязма 15:1
+ 5:3 I Елъязма 22:8, I Елъязма 28:3
+ 5:4 I Елъязма 22:9

+ 5:5 II Патшалар 7:13, I Елъязма 17:12, I Елъязма 22:10, I Елъязма 28:6

+ 5:12 III Патшалар 3:12
+ 5:13 III Патшалар 9:15, II Елъязма 8:9
+ 5:14 III Патшалар 4:6
+ 5:17 I Елъязма 22:2
+ 5:18 Ешуа 13:5
• 6:1 II Елъязма 3

+ 6:4 Яхәзкыл 40:16, Яхәзкыл 41:16, Яхәзкыл 41:26

+ 6:5 Яхәзкыл 41:6
+ 6:7 Канун 27:5
+ 6:12 II Патшалар 7:13, II Патшалар 7:16
+ 6:13 Чыгыш 25:8, Канун 31:6
+ 6:16 III Патшалар 6:33
+ 6:18 III Патшалар 7:24
+ 6:22 Чыгыш 30:1, Чыгыш 30:3, Чыгыш 30:6
+ 6:23 Чыгыш 25:18-20
+ 6:34 Яхәзкыл 41:24
+ 6:36 III Патшалар 7:12, Эзра 6:4
+ 7:1 III Патшалар 9:10, II Елъязма 8:1
+ 7:2 III Патшалар 10:17-21
+ 7:6 Яхәзкыл 41:25
+ 7:7 Зәбур 121:5
+ 7:8 III Патшалар 3:1, II Елъязма 8:11
+ 7:12 III Патшалар 6:36

• 7:13 II Елъязма 3:15-17, II Елъязма 4:2-5, II Елъязма 4:11-22

+ 7:13 II Елъязма 2:13-14
+ 7:14 Чыгыш 31:3-5, Чыгыш 35:31
+ 7:15 IV Патшалар 25:16-17, Иремия 52:21-23
+ 7:23 IV Патшалар 16:17
+ 7:24 III Патшалар 6:18
+ 7:40 Чыгыш 27:3, Чыгыш 38:3
+ 7:46 Ешуа 3:16, Ешуа 13:27
+ 7:47 IV Патшалар 25:16, Иремия 52:20

+ 7:48 Чыгыш 37:25-29, Чыгыш 25:30, Чыгыш 37:10-16

+ 7:49 Чыгыш 25:31-40
+ 7:50 Чыгыш 27:3
+ 7:51 II Патшалар 8:11-12, I Елъязма 18:11
• 8:1 II Елъязма 5:2-14
+ 8:1 II Патшалар 5:7-9
+ 8:2 Левиләр 23:34
+ 8:6 Чыгыш 25:22, Чыгыш 26:33-34

+ 8:7 III Патшалар 6:27, II Елъязма 3:10-13, II Елъязма 5:8, Чыгыш 25:13-15

+ 8:9 Чыгыш 16:33-34, Саннар 17:10, Чыгыш 25:21, Чыгыш 40:20, Канун 10:5

+ 8:10 Чыгыш 40:34-35, Ишагыйя 6:4, Ачылыш 15:8

+ 8:12 Зәбур 17:12, Зәбур 96:2
• 8:14 II Елъязма 6:3-11
+ 8:14 II Патшалар 6:18
+ 8:16 II Патшалар 7:6-8, I Елъязма 17:5-7

+ 8:17 II Патшалар 7:2, I Елъязма 17:1, I Елъязма 22:7

+ 8:19 II Патшалар 7:12-13
+ 8:20 I Елъязма 28:5
• 8:22 II Елъязма 6:12-42
+ 8:22 Эзра 9:5
+ 8:23 Чыгыш 15:11
+ 8:25 II Патшалар 7:16, III Патшалар 2:4
+ 8:26 II Елъязма 1:9, II Елъязма 6:17

+ 8:27 II Елъязма 2:6, Ишагыйя 66:1, Рәсүлләр 7:48, Рәсүлләр 17:24

+ 8:29 Канун 12:11
+ 8:31 Чыгыш 22:11
+ 8:33 Левиләр 26:17

+ 8:35 Канун 11:17, III Патшалар 17:1, Хәггәй 1:10

+ 8:36 I Патшалар 12:23

+ 8:37 Левиләр 26:16, Канун 28:22, Амос 4:9, Хәггәй 2:17

+ 8:39 I Елъязма 28:9, Рәсүлләр 1:24

+ 8:41 Зәбур 101:16

+ 8:46 Гыйбрәтле сүзләр 20:9, Вәгазьче 7:20, Ягъкубтан хат 3:2, I Яхъядан хат 1:8-10, Римлыларга хат 3:23

+ 8:47 Левиләр 26:40, Нәхәмия 9:2, Даниил 9:4-5

+ 8:48 Иремия 29:12-14
+ 8:50 Зәбур 105:46
+ 8:51 Канун 4:20, Иремия 11:4
+ 8:53 Чыгыш 19:5, Канун 14:2
+ 8:54 II Патшалар 6:18
+ 8:56 Ешуа 21:45, Ешуа 23:14
+ 8:58 Зәбур 118:36
+ 8:60 Канун 4:35, Канун 4:39
• 8:62 II Елъязма 7:4-10
+ 8:64 II Елъязма 4:1
+ 8:65 Левиләр 23:34
• 9:1 II Елъязма 7:11-22
+ 9:2 III Патшалар 3:5
+ 9:3 Канун 11:12
+ 9:4 Зәбур 77:72
+ 9:5 III Патшалар 2:4
+ 9:7 Канун 4:26, Канун 28:37

+ 9:8 Левиләр 26:32, Канун 29:24, Иремия 22:8, Иремия 52:13

• 9:10 II Елъязма 8

+ 9:10 III Патшалар 6:38, III Патшалар 7:1

+ 9:15 III Патшалар 5:13, III Патшалар 7:1, III Патшалар 7:51, II Патшалар 5:9

+ 9:16 Ешуа 16:10, III Патшалар 3:1, III Патшалар 7:8

+ 9:17 Ешуа 10:10-11

+ 9:19 III Патшалар 4:26, III Патшалар 10:26, II Елъязма 1:14, II Елъязма 9:25

+ 9:22 Левиләр 25:9, III Патшалар 5:13

+ 9:24 III Патшалар 3:1, III Патшалар 7:8, II Патшалар 5:9

+ 9:26 Канун 2:8, III Патшалар 22:48

+ 9:27 III Патшалар 10:11

+ 9:28 Яратылыш 10:29, I Елъязма 29:4, Әюб 22:24, Әюб 28:16, Зәбур 44:10, Ишагыйя 13:12

• 10:1 II Елъязма 9:1-12

+ 10:1 Зәбур 71:10, Зәбур 71:15, Ишагыйя 60:6, Иремия 6:20, Яхәзкыл 27:22, Яхәзкыл 38:13, Йоил 3:8, III Патшалар 4:34

+ 10:2 Маттай 12:42, Лүк 11:31
+ 10:9 II Елъязма 2:11, II Патшалар 8:15
+ 10:11 III Патшалар 9:27-28
• 10:14 II Елъязма 9:12-28
+ 10:17 III Патшалар 14:26, III Патшалар 7:2
+ 10:21 III Патшалар 7:2
+ 10:22 Ишагыйя 23:1, Юныс 1:3
+ 10:23 III Патшалар 3:12-13, II Елъязма 1:12

+ 10:24 III Патшалар 4:34, III Патшалар 10:1, II Елъязма 9:1

+ 10:26 III Патшалар 4:26, II Елъязма 1:14-17, III Патшалар 9:19

+ 10:28 Канун 17:16, II Елъязма 1:14-16
+ 11:2 Чыгыш 34:16, Канун 7:3-4
+ 11:4 III Патшалар 15:4, Нәхәмия 13:26
+ 11:5 Хөкемчеләр 2:13
+ 11:7 Саннар 21:29, IV Патшалар 23:13
+ 11:9 III Патшалар 3:5, III Патшалар 9:2
+ 11:10 III Патшалар 9:6
+ 11:11 III Патшалар 11:31
+ 11:13 Канун 12:5, Канун 12:11
+ 11:15 II Патшалар 8:13, I Елъязма 18:13
+ 11:18 Саннар 10:12
+ 11:23 II Патшалар 10:16
+ 11:24 II Патшалар 8:3, II Патшалар 10:18
+ 11:27 II Патшалар 5:9, III Патшалар 9:24

+ 11:29 III Патшалар 12:15, III Патшалар 14:2, III Патшалар 15:29, II Елъязма 9:29

+ 11:30 I Патшалар 15:27

+ 11:31 III Патшалар 11:11

+ 11:33 Саннар 21:29, Хөкемчеләр 2:13, IV Патшалар 23:13

+ 11:36 II Патшалар 21:17, IV Патшалар 8:20
+ 11:38 II Патшалар 7:16
+ 11:40 III Патшалар 14:25, II Елъязма 12:2
• 11:41 II Елъязма 9:29-31
• 12:1 II Елъязма 10:1
+ 12:1 Хөкемчеләр 9:6
+ 12:2 III Патшалар 11:26, III Патшалар 11:40

+ 12:4 III Патшалар 4:7, III Патшалар 4:22, III Патшалар 9:15

+ 12:13 Гыйбрәтле сүзләр 15:1
+ 12:15 III Патшалар 11:31
+ 12:16 II Патшалар 20:1
+ 12:18 III Патшалар 4:6, III Патшалар 5:14
+ 12:20 Һошея 8:4
+ 12:22 II Елъязма 12:5, II Елъязма 12:15
+ 12:25 Хөкемчеләр 9:45, Хөкемчеләр 8:17
+ 12:27 Канун 12:5-6

+ 12:28 IV Патшалар 10:29, IV Патшалар 17:16, II Елъязма 11:15, II Елъязма 13:8, Һошея 8:5-6, Һошея 10:5, Һошея 13:2, Чыгыш 32:4

+ 13:1 IV Патшалар 23:17
+ 13:2 IV Патшалар 23:15-16, Амос 3:14
+ 13:6 Марк 3:5, Ягъкубтан хат 5:16
+ 13:8 Саннар 22:18
+ 13:24 III Патшалар 20:36
+ 13:34 III Патшалар 14:10
+ 14:2 Ешуа 18:1, III Патшалар 11:29-31
+ 14:3 I Патшалар 9:7-8
+ 14:7 III Патшалар 16:2
+ 14:8 III Патшалар 11:31
+ 14:9 III Патшалар 12:28, Яхәзкыл 23:35

+ 14:10 Канун 32:36, III Патшалар 15:29, III Патшалар 21:21, IV Патшалар 9:8

+ 14:11 III Патшалар 16:4, III Патшалар 21:24
+ 14:13 II Елъязма 19:3
+ 14:14 III Патшалар 15:27-30
+ 14:15 Канун 29:28
+ 14:19 II Елъязма 13:2-20
• 14:21 II Елъязма 12:1-2, II Елъязма 12:9-16
+ 14:24 Канун 23:17
+ 14:25 III Патшалар 11:40
+ 14:26 III Патшалар 10:17
• 15:1 II Елъязма 13:1
+ 15:3 III Патшалар 11:4
+ 15:4 II Патшалар 21:17, III Патшалар 11:36
+ 15:5 II Патшалар 11:3-17
• 15:9 II Елъязма 14:2-5, II Елъязма 15:16
+ 15:12 Канун 23:17, III Патшалар 14:24

+ 15:13 IV Патшалар 23:4, IV Патшалар 23:6, IV Патшалар 23:12

+ 15:15 III Патшалар 7:51
+ 15:18 III Патшалар 14:26, IV Патшалар 12:18
+ 15:21 Җырлар җыры 6:4
+ 15:24 III Патшалар 22:2
+ 15:25 III Патшалар 14:20
+ 15:27 Ешуа 19:44, Ешуа 21:23-24

+ 15:29 III Патшалар 14:10-11, III Патшалар 14:14, III Патшалар 21:21

+ 16:1 II Елъязма 19:2, II Елъязма 20:34
+ 16:2 III Патшалар 14:7
+ 16:3 III Патшалар 15:29, III Патшалар 16:12
+ 16:4 III Патшалар 14:11, III Патшалар 21:24
+ 16:9 IV Патшалар 9:31
+ 16:12 III Патшалар 16:3

+ 16:15 Ешуа 19:44, Ешуа 21:23, III Патшалар 15:27

+ 16:25 Михә 6:16
+ 16:30 III Патшалар 21:25
+ 16:31 Ачылыш 2:20, Чыгыш 34:16, Һошея 2:13
+ 16:32 IV Патшалар 10:21
+ 16:34 Ешуа 6:26
+ 17:1 Хәггәй 1:11
+ 17:9 Убадия 1:20, Лүк 4:26
+ 17:21 IV Патшалар 4:34-35, Рәсүлләр 20:10
+ 18:4 IV Патшалар 9:7

+ 18:12 IV Патшалар 2:16, Яхәзкыл 3:12, Яхәзкыл 8:3, Рәсүлләр 8:39

+ 18:20 Ешуа 19:26

+ 18:21 IV Патшалар 17:41, Ешуа 24:15

+ 18:22 III Патшалар 19:10, III Патшалар 19:14, III Патшалар 19:18

+ 18:29 IV Патшалар 4:31

+ 18:31 Яратылыш 32:28, Яратылыш 35:10, IV Патшалар 17:34

+ 18:36 I Патшалар 17:46

+ 18:38 Левиләр 9:24, Хөкемчеләр 6:21, I Елъязма 21:26, II Елъязма 7:1

+ 18:39 Зәбур 99:3
+ 18:40 Хөкемчеләр 4:7, IV Патшалар 10:25
+ 18:45 Ягъкубтан хат 5:18

+ 18:46 IV Патшалар 3:15, Яхәзкыл 1:3, Яхәзкыл 3:14, Ешуа 19:18

+ 19:3 Яратылыш 21:31

+ 19:4 Әюб 6:9, Юныс 4:3, Юныс 4:8

+ 19:8 Чыгыш 24:18, Чыгыш 34:28, Канун 9:9, Чыгыш 3:1

+ 19:10 III Патшалар 18:4, Римлыларга хат 11:3

+ 19:11 Чыгыш 24:12, Чыгыш 34:2, Ишагыйя 29:6, Иремия 23:19, Иремия 30:23, Яхәзкыл 1:4

+ 19:12 Чыгыш 3:2, Әюб 4:16
+ 19:14 III Патшалар 18:22
+ 19:15 IV Патшалар 8:13-15
+ 19:16 IV Патшалар 9:1-6, IV Патшалар 2:9-15
+ 19:17 IV Патшалар 2:24, Һошея 6:5
+ 19:18 Римлыларга хат 11:4
+ 19:20 Лүк 9:61-62
+ 19:21 II Патшалар 24:22

+ 20:1 III Патшалар 15:18, IV Патшалар 6:24, IV Патшалар 8:7, III Патшалар 16:24

+ 20:7 IV Патшалар 5:7
+ 20:22 II Патшалар 11:1, II Елъязма 36:10
+ 20:26 I Патшалар 29:1
+ 20:34 III Патшалар 15:20
+ 20:36 III Патшалар 13:24
+ 20:39 IV Патшалар 10:24
+ 20:40 Әюб 9:20, Әюб 15:6, Лүк 9:22
+ 21:2 I Патшалар 8:14
+ 21:3 Саннар 36:7, Яхәзкыл 46:18
+ 21:4 III Патшалар 20:43
+ 21:8 II Патшалар 11:14
+ 21:10 Чыгыш 22:28, Левиләр 24:16
+ 21:17 III Патшалар 17:1

+ 21:19 III Патшалар 22:38, IV Патшалар 9:24-26

+ 21:21 IV Патшалар 9:8, IV Патшалар 10:7

+ 21:22 III Патшалар 15:29, III Патшалар 16:11

+ 21:23 IV Патшалар 9:10, IV Патшалар 9:36
+ 21:24 III Патшалар 14:10, III Патшалар 16:4
+ 21:25 III Патшалар 16:31, Ачылыш 2:20
+ 21:26 Яратылыш 15:16, IV Патшалар 21:11
+ 21:29 IV Патшалар 9:25, IV Патшалар 10:1-7
• 22:1 II Елъязма 18:2-34
+ 22:2 III Патшалар 15:24
+ 22:3 Канун 4:43, Ешуа 21:38-39
+ 22:4 IV Патшалар 3:7
+ 22:6 III Патшалар 18:19
+ 22:7 IV Патшалар 3:11

+ 22:11 Канун 33:17, Михә 4:13, Зәкәрия 1:18-19

+ 22:14 Саннар 22:18, Саннар 24:13
+ 22:17 Саннар 27:17, Яхәзкыл 34:5
+ 22:19 Ишагыйя 6:1, Даниил 7:9, Ачылыш 4:2
+ 22:23 Иремия 20:7, Яхәзкыл 14:9
+ 22:25 III Патшалар 20:30
+ 22:27 II Елъязма 16:10
+ 22:28 Саннар 16:29, Михә 1:2
+ 22:30 IV Патшалар 5:22
+ 22:34 II Елъязма 35:23
+ 22:38 III Патшалар 21:19
+ 22:39 Амос 3:15
• 22:41 II Елъязма 20:31
+ 22:41 III Патшалар 15:24
+ 22:43 III Патшалар 3:3, III Патшалар 15:14
+ 22:44 II Елъязма 18:1
+ 22:46 Канун 23:17, III Патшалар 15:12
+ 22:47 II Патшалар 8:14, IV Патшалар 8:20

+ 22:48 III Патшалар 9:28, I Елъязма 29:4, Әюб 22:24, Әюб 28:16, Зәбур 44:8, Ишагыйя 13:12, Канун 2:8

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

III Патшалар

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек